نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

دانش بومی و پیوندهای فرهنگی در طب سنتی؛ مطالعۀ‌ انسان‌شناختی طب سنتی قوم بلوچ

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عبدالطیف کاروانی 1
امان‌الله تمنده رو 2
ابوالقاسم صدیقی فر 3
1 استادیار جامعه‌شناسی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران.
2 استادیار گروه تاریخ و مردم‌شناسی، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران.
3 کارشناس مردم‌شناسی، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران.
10.22034/jasi.2026.2088876.1629
چکیده
طب سنتی به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس هر قوم، بازتاب‌دهنده دانش بومی، جهان‌بینی و رابطۀ انسان با طبیعت در مواجهه با پدیدۀ بیماری و سلامت است. پژوهش حاضر با رویکرد انسان‌شناختی و با هدف شناخت و مستندسازی دانش بومی و پیوندهای فرهنگی در طب سنتی قوم بلوچ در منطقۀ مکران انجام شده است. این پژوهش با روش‌شناسی کیفی و از نوع مردم‌نگاری است‌. داده‌ها از طریق مشاهدۀ مشارکتی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و عمیق با مطلعین کلیدی شامل حکیمان محلی، سالخوردگان، گیاه‌شناسان بومی و بیماران، و نیز بهره‌گیری از تجارب زیستۀ پژوهشگران که خود از بوم‌زادگان منطقه هستند، گردآوری شده است. همچنین از روش اسنادی و کتابخانه‌ای برای تکمیل و اعتباریابی داده‌ها استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که طب سنتی در مکران از غنا و تنوع بالایی برخوردار است. در این منطقه ۲۳ گونه گیاه دارویی که با چهار روش جوشانده، دم‌کرده، عصاره‌گیری و عرق‌گیری آماده و مصرف می‌شوند. نظام تشخیص و درمان بومی بر اساس سه معیار مزاج (گرم و سرد)، عضو درگیر و عامل بیماری طبقه‌بندی می‌شود. روش‌های درمانی متنوع شامل گیاه‌درمانی (خوراکی، موضعی، استنشاقی)، داغ‌درمانی، حجامت، رژیم‌درمانی و درمان‌های ترکیبی پیچیده مانند «فیزیوتراپی بلوچی» برای درمان فلج ناشی از سکته است. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که محرومیت‌های تاریخی و کمبود امکانات پزشکی در مکران نه تنها مانع شکل‌گیری فرهنگ غنی درمانی نشده، بلکه موجب ارتباط عمیق‌تر مردم با محیط طبیعی و کشف خواص درمانی گیاهان بومی گردیده است.
کلیدواژه‌ها
خودمردم‌نگاری
دانش بومی
طب سنتی
گیاهان دارویی
مکران
موضوعات

عنوان مقاله English

Indigenous Knowledge and Cultural Bonds in Traditional Medicine: An Anthropological Study of Baloch Traditional Medicine

نویسندگان English

Abdollatif Karevani 1
Amanollah Tamandehro 2
Abolqasem Seddiqifar 3
1 Assistant Professor of Sociology, Hormozgan University, Bandar Abbas, Iran.
2 Assistant Professor, Department of History and Anthropology, Velayat University, Iranshahr, Iran.
3 Bachelor of Arts in Anthropology, Velayat University, Iranshahr, Iran.
چکیده English

Traditional medicine, as part of the intangible cultural heritage of every ethnic group, reflects indigenous knowledge, worldviews, and the relationship between humans and nature in confronting the phenomena of illness and health. The present study, adopting an anthropological approach, aims to understand and document the indigenous knowledge and cultural bonds embedded in Baloch traditional medicine. This research employs a qualitative methodology with an ethnographic design. Data were collected through participant observation, semi-structured and in-depth interviews with key informants—including local healers, elders, indigenous botanists, and patients—as well as through the lived experiences of the researchers, who are themselves natives of the region. Archival and document analysis were also utilized to supplement and validate the data. The findings indicate that traditional medicine in Makoran is rich and diverse. In this region, 23 species of medicinal plants are prepared and consumed using four methods: decoction, infusion, extraction, and distillation. The indigenous diagnostic and treatment system is classified according to three criteria: temperament (hot or cold), the affected organ, and the etiological agent. Therapeutic methods are diverse, including herbal medicine, cauterization, cupping, dietary therapy, and complex combination therapies such as "Balochi physiotherapy" for the treatment of post-stroke paralysis. The results emphasize that historical marginalization and the lack of medical facilities in Makoran have not only failed to hinder the formation of a rich therapeutic culture but have also fostered a deeper connection between the people and their natural environment, leading to the discovery of the medicinal properties of native plants.

کلیدواژه‌ها English

Autoethnography
Indigenous Knowledge
Makoran
Medicinal Plants
Traditional Medicine
منابع:
̵         امراللهی جلال‌آبادی، امیررضا؛ فروزه، محمدرحیم؛ بارانی، حسین؛ یگانه، حسن (1401). دانش بومی تهیۀ خوراک‌های محلی از گیاهان خودرو مرتعی (مطالعۀ موردی: محلیان مراتع گوغر). پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 12(2)، 27-48. doi: 10.22059/ijar.2023.350804.459779
̵         امیدی نوبیجار، مائده؛ بارانی، حسین؛ فروزه، محمدرحیم؛ عابدی سروستانی، احمد (1403). پژوهشی در مردم‌نگاری درمان‌های سنتی، مورد مطالعه: نظام‌های بهره‌برداری متکی بر مرتع و جنگل. مرتع و آبخیزداری، 77(4), 449-469.  doi: 10.22059/jrwm.2024.375095.1756
̵         براهوئی، منصور؛ سابکی، ابراهیم؛ رییسی، محمداسلم؛ رسولی‌زاده، منیراحمد (1403). مطالعۀ اتنوبوتانی و کاربرد سنتی برخی گیاهان دارویی شهرستان ایرانشهر. فناوری و گیاهان دارویی ایران، 6(1)، 43-32. doi: 10.22092/mpt.2024.366336.1162
̵         جانب‌اللهی، محمدسعید (1405). بررسی چشم‌پزشکی سنتی (کحالی) در ایران. پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار، 1(2)، در حال انتشار. doi: 10.22034/jresd.2026.566423.1011
̵         جانب‌الهی، محمدسعید (۱۴۰۰)، مقالاتی در زمینۀ قوم‌شناسی بلوچ، ج۱، تهران: موسسه آبی پارسی، انتشارات پل فیروزه.
̵         دیده‌ور، مریم؛ عبادی، محمدتقی؛ حسن بارانی، معصومه؛ رحیمی، روجا (1400). مطالعۀ دانش بومی و مصارف سنتی برخی از گیاهان دارویی در منطقۀ بلوچستان ایران. طب سنتی اسلام و ایران. ۱۲ (۳): ۲۳۳-۲۴۶.
̵         رستمی، محمد مهدی (۱۳۹۶). هزار و یک درمان با عرقیات و روغن گیاهی. بازنگری علی رستمی چافی، ج1، چاپ ۲، قم: نشر گوهر ماندگار.
̵         سعیدی گراغانی، حمید رضا؛ ارزانی، حسین؛ قربانی، مهدی؛ جهانبخش گروهی، نسیم (1395). تحلیل ساختار اجتماعی و دانش بومی ایل محمدی سلیمانی شهرستان جیرفت. مرتع، 10(1): 123-109.
̵         سلیمی، دادالرحمن (۲۰۰۶)، تهلگانی همپان، ج۱، گوادر: نشر پیشکان.
̵         سلیمی، مینو؛ نادری, احمد (1400). مطالعۀ انسان‌شناختی نقش طب ‌سنتی در زمان فاجعه (مطالعۀ موردی زلزله سرپل‌ذهاب). پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 11(1), 181-208. doi: 10.22059/ijar.2022.333896.459714
̵         فلاح حسینی، حسن؛ جاسمی، اقبال؛ صابری، مهدی؛ قلی‌بیکیان، محمدرضا؛ فروتن، بهزاد (1404). مروری بر گیاهان دارویی مورد استفاده در درمان بیماری‌های تنفسی در طب سنتی ایران. پژوهش‌های پیشرفته در گیاهان دارویی، 2(1)، 1-16. doi: 10.30479/armp.2024.18198.1007
̵         ملازهی، محمدعمر (۱۴۰۰). ارمغان طب سنتی سوغات برادران. ترجمۀ‌ ابوسعید عبدالناصر گمشادزهی، ج۱، چاپ جدید، سراوان: نشر سروچ.
̵         میرزائی، حسین (1401). غذا به‌مثابه متن فرهنگی؛ مردم‌نگاری فرهنگ بومی خوراک در شهرستان بابل. پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 12(2)، 85-101. doi: 10.22059/ijar.2023.355631.459803
̵         گمشادزهی، ابوسعید عبدالناصر (۱۳۹۶). شفاء گیاهی. ج۱، چاپ ۲، سراوان: نشر سروچ
̵         گنجعلی، علیرضا؛ خاک‌سفیدی، عباس(1394). شناسایی برخی گونه‌های گیاهان داروئی شهرستان زابل (استان سیستان و بلوچستان) و کاربرد آن‌ها در طب سنتی. طب سنتی اسلام وایران، ۶ (۱): ۸۹-۹۶.
̵         ناصری‌نیا، محمدرضا؛ ناظریان، نورمحمد؛ ناصری‌نیا، ایمان (۱۳۹۲). بررسی انواع درمان‌های سنتی رایج در بلوچستان و سیستان. طب سنتی اسلام و ایران. ۴ (۱): ۵۵-۶۶.
̵         نقوی، اعظم؛ محمدی، اسماعیل (1394). خودمردم‌نگاری، شیوۀ پژوهشی نوین در توان‌بخشی و سلامت. پژوهش در علوم توان‌بخشی. 11(6): 424-418.
 
References
̵         Abbas, B.; Al.Qarawi, A.A.; Al.Hawas, A. (2002). "The ethnoveterinary knowledge and practice of traditional healers in Qassim Region, Saudi Arabia". Journal of Arid Environments, 50: 367-379.
̵         Amrollahi Jalalabadi, A.; Forouzeh, M. R.; barani, H.; Yeganeh, H. (2022). Indigenous Knowledge of Preparing Local Foods from Rangeland Wild Plants (Case study: Locals of Googhar Rangelands). Iranian Journal of Anthropological Research, 12(2), 27-48. (in Persian). doi: 10.22059/ijar.2023.350804.459779
̵         Barahouei, M. (2024). Study of Ethnobotany and Traditional Use of Some Medicinal Plants in Iranshahr County. Technology of Medicinal and Aromatic Plants of Iran, 6(1), 43-32. (in Persian). doi: 10.22092/mpt.2024.366336.1162
̵         Didehvar, M.; Ebadi, M.; Hasanbarani, M; Rahimi, R. (2021). Study of indigenous knowledge and traditional uses of some medicinal plants in Baluchestan region of Iran. Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine, 12 (3):233-246(in Persian). URL: http://jiitm.ir/article-1-1416-fa.html
̵         Ellis, C. (2004). The ethnographic I: A methodological novel about autoethnography. Walnut Creek: AltaMira Press.
̵         Fallah Huseini, H.; , Jasemi, E.; Saberi, M.; Gholibekian, M.; Foroutan, B. (2025). A review of medicinal plants used in the treatment of respiratory diseases in Iranian traditional medicine. Advanced Research in Medicinal Plants, 2(1), 1-16. (in Persian). doi: 10.30479/armp.2024.18198.1007
̵         Gamshadzehi, A. A. (2017).  Herbal Healing (Vol. 1, 2nd ed.). Saravan: Sorouch Publications. (in Persian).
̵         Ganjali A.; Khaksafidi, A. (2015). Identification of Some pharmaceutical plant species in Zabol (Iran, Sistan and Baluchistan province) and Their application in traditional medicine. Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine, 6 (1) :89-96 (in Persian). URL: http://jiitm.ir/article-1-467-fa.html
̵         Janebollahi, M.S. (2026). Traditional Ophthalmology (Kahali). (e242517). Research in Ethnobiology and Sustainable Development, 1(2), in process (in Persian). doi: 10.22034/jresd.2026.566423.1011
̵         Janbollahi, M. S. (2021). Articles on Baloch Ethnography (Vol. 1). Tehran: Aabi-e-Parsi Institute, Pol-e-Firouzeh Publications. (in Persian).
̵         Maréchal, G. (2010). Autoethnography. In Albert J.; Mills, G.D.; Elden, W. (Eds.). Encyclopedia of case study research (Vol. 2, pp. 43-45). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
̵         Masresha Wassie, S.; Lisanework Aragie, L.; Wasie Taye, B.; Bantie Mekonnen, L. (2015). Knowledge, Attitude, and Utilization of Traditional Medicine among the Communities of Merawi Town, Northwest Ethiopia: A Cross-Sectional Study. Hindawi Publishing Corporation.
̵         Mirzaei, H. (2022). Food as a Cultural Text Ethnography of Local Food Culture in Babol City. Iranian Journal of Anthropological Research, 12(2), 85-101. (in Persian). doi: 10.22059/ijar.2023.355631.459803
̵         Mollazehi, M. O. (2021).  The Gift of Traditional Medicine: The Brothers' Souvenir (A. A. Gamshadzehi, Trans., Vol. 1, New ed.). Saravan: Sorouch Publications. (in Persian).
̵         Mussarat, S.; Ali, R.; Ali, Sh.; Mothana, R.A.; Ullah, R.; Adnan, M. (2021). Medicinal Animals and Plants as Alternative and Complementary Medicine in Southern Regions of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan. Medicinal Animals and Plants as Alternative Medicine, 12: 1-17.
̵         Naghavi, A.; Mohammadi, E. (2016). Abstract Autoethnography: A New Research Method in Health and Rehabilitation Studies (The First Part). Journal of Research in Rehabilitation Sciences, 11(6), 418-424. (in Persian). doi: 10.22122/jrrs.v11i6.2558
̵         Naserinia M, Nazerian N, Naserinia E(20013). A Survey on Current Traditional Treatment in Sistan & Balochistan province of Iran. jiitm; 4 (1) :55-66. (in Persian). URL: http://jiitm.ir/article-1-244-fa.html
̵         Omidi nowbijar, M.; Barani, H.; Forouzeh, M. R.; Abedi Sarvestani, A. (2024). A research on the ethnography of traditional treatments, Case study: exploitation systems based rangeland and forest ecosystem.. Journal of Range and Watershed Managment, 77(4), 449-469. (in Persian).doi: 10.22059/jrwm.2024.375095.1756
̵         Raskshapal, S.; Surrenderap, R.; Deepmalasingh, R.; Rakeshpandy, A. (2011). Medicinal plant coleus foe slohlee brig plomtsindia. Horticulture. 3(1): 29-37.
̵         Raeiszadeh, M.; Ebrahimpour, N.; Iranpour, M.; Mehrabani, M.; Mehrabani, M.; Kordestani, Z.; Mehrbani, M. (2021). Herbal, Animal and Mineral Remedies in Burn Wound: a review of Persian Traditional Medicine literature. Journal of Kerman University of Medical Sciences. 28(5): 520-538.
̵         Rostami, M. M. (2017). One Thousand and One Treatments with Herbal Distillates and Plant Oils. (Vol. 1, 2nd ed.). Qom: Gohar-e Mandegar Publications. (in Persian).
̵         Saeidi Garaghani, H.; Arzani, H.; Ghorbani, M.; Jahanbakh Goroohi, N. (2016). Analysis of social structure and indigenous knowledge of Mohammad Soleimani's nomads in Jiroft County. Rangeland, 10(1): 109-123. (in Persian). URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-339-fa.html
̵         Salimi, M.; Naderi, A. (2021). Anthropological Study of the Role of Traditional Medicine in Disaster (Case Study of the Sarpol-e Zahab Earthquake). Iranian Journal of Anthropological Research, 11(1), 181-208. (in Persian). doi: 10.22059/ijar.2022.333896.459714
نامه انسان‌شناسی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 شهریور 1405