نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

قالی به مثابه حافظۀ مهاجرت: مطالعه‌ای انسان‌شناختی دربارۀ شکل‌گیری هویت قالی‌بافی خراسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشیار هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/jasi.2026.2090382.1637
چکیده
مهاجرت یکی از مهم‌ترین سازوکارهای شکل‌گیری تماس‌های فرهنگی و انتقال عناصر فرهنگی در جوامع انسانی است و آثار آن را می‌توان در بسیاری از نمودهای فرهنگ مادی مشاهده کرد. تاریخ فرهنگی ایران نیز همواره با جابه‌جایی گروه‌های انسانی، استقرار اقوام و شکل‌گیری شبکه‌های متنوع تعاملات فرهنگی همراه بوده است. خراسان به سبب موقعیت جغرافیایی، اهمیت تاریخی و جایگاه مذهبی خود، از دیرباز یکی از مهم‌ترین حوزه‌های مهاجرپذیر ایران بوده و در نتیجه، بستری مناسب برای شکل‌گیری و تداوم تماس‌های میان‌فرهنگی فراهم آورده است. پژوهش حاضر با رویکردی انسان‌شناختی و با تکیه بر مفاهیم فرهنگ مادی، تماس فرهنگی و حافظۀ مادی، به بررسی نقش گونه‌های مختلف مهاجرت در شکل‌گیری هویت قالی‌بافی خراسان می‌پردازد. روش پژوهش توصیفیـتحلیلی با رویکرد تاریخیـانسان‌شناختی است و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی، مطالعات میدانی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شده‌اند. تحلیل داده‌ها نیز بر مبنای الگوی تاریخیـتطبیقی و با تمرکز بر سازوکارهای انتقال فرهنگی انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مهاجرت‌های قومی اقوامی چون کرد، بلوچ، عرب و ترکمن، و نیز مهاجرت‌های فردی تجار، استادکاران و طراحان، تنها به جابه‌جایی جمعیت محدود نبوده، بلکه انتقال مهارت‌های فنی، نظام‌های زیبایی‌شناختی، حافظه‌های فرهنگی، شبکه‌های تولید و الگوهای معیشتی را نیز در پی داشته است. این عناصر در فرایند تماس‌های فرهنگی و همزیستی تاریخی، در ساختارهای فرمی، فنی و فرآیندی قالی خراسان رسوب یافته و بخشی از هویت این دست‌بافته را شکل داده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Carpet as a Memory of Migration: An Anthropological Study of the Formation of Carpet-Weaving Identity in Khorasan

نویسندگان English

Majidreza Moghanipour 1
Ashkan Rahmani 2
1 Associate Professor. Dr., Shiraz University, Faculty of Art & Architecture, Department of Art, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor. Dr., Shiraz University, Faculty of Art & Architecture, Department of Art, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

Migration has been one of the principal forces shaping the circulation of knowledge, technologies, and cultural traditions throughout history. Within this process, handmade carpets preserve material evidence of human mobility by incorporating technical practices, aesthetic conventions, and collective memories that accompany migrating communities. This study investigates how migration contributed to the formation of Khorasan carpet-weaving identity from the perspective of material culture anthropology. The research adopts a qualitative historical-anthropological approach based on descriptive and analytical methods. Documentary evidence, historical sources, anthropological studies, and specialized literature on Iranian carpets were examined alongside field research conducted through semi-structured interviews with experienced carpet weavers, designers, dyers, merchants, and regional specialists from North, Razavi, and South Khorasan. The collected data were interpreted through comparative historical analysis to identify the influence of migration on the development of regional weaving traditions. The findings indicate that the identity of Khorasan carpet weaving emerged through the cumulative effects of both collective and individual migration. The movement of Kurdish, Baluch, Arab, Turkmen, and other communities transferred weaving techniques, design traditions, color preferences, and systems of cultural memory into the region, while the migration of master weavers, designers, and merchants introduced new production methods, workshop organization, and commercial networks. These processes gradually transformed the formal, technical, and symbolic characteristics of Khorasan carpets while integrating diverse cultural traditions into a distinctive regional weaving identity. The study concludes that Khorasan carpets should be understood as material archives of migration in which historical mobility became embedded in techniques, visual forms, production practices, and cultural memory. Their identity therefore reflects centuries of cultural interaction rather than the heritage of a single ethnic tradition.

کلیدواژه‌ها English

Cultural contact
Khorasan carpet
Material culture
Material memory
Migration
منابع
-      آموزگار، یوسف (1387). «تاریخچۀ مختصر اعراب جنوب خراسان». تهران، پژوهش‌نامۀ فرهنگ و ادب، 6 (4): 49 ـ 17.
-      آیتی، محمدحسین (1371). بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان. مشهد: دانشگاه فردوسی.
-      اتیک، آنت (1383). فرش­های دورۀ قاجار، از مجموعۀ تاریخ و هنر فرش‌بافی در ایــران (بر اساس دایره­المعارف ایرانیکا)، زیر نظر احسان یارشاطر. مترجم رجبعلی خمسه. تهران: انتشارات نیلوفر.
-      ادواردز، سیسل (1370).  قالی ایران. تهران: انتشارات فرهنگسرا.
-      افشار، ایرج (1389). «بررسی جغرافیای تاریخی راه ابریشم و نقش برجستۀ ایران در شکل‌گیری آن». ماهنامۀ پیام دریا، 199 (19). 6-17.
-      امانی، مهدی و دیگران (1354). لغت‌نامۀ جمعیت‌شناسی. تهران: دانشگاه تهران.
-      بی‌نا (1329). فرهنگ جغرافیای ایرانی. تهران: دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش.
-      توحدی، کلیم‌الله (1359). حرکت تاریخی قوم کرد به خراسان و دفاع از تمامیت ارضی کشور. مشهد: مرو.
-      حصوری، علی (1371). نقش‌های قالی ترکمن و اقوام همسایه. تهران: انتشارات فرهنگان.
-      رضا قلی­خان (1339). تاریخ روضه‌الصفای ناصری. تهران: حکمت.
-      رضویان، محمدتقی؛ شالی، محمد (1390). «جغرافیای تاریخی خراسان». خراسان بزرگ. 4 (2): 92ـ 67.
-      زنجانی، حبیب‌الله (1392). مهاجرت. تهران: انتشارات سمت.
-      ژوله، تورج (1375). برگی از قالی خراسان. تهران: شرکت سهامی فرش ایران.
-      ژوله، تورج (1381). پژوهشی در فرش ایران. تهران: انتشارات یساولی.
-      ژوله، تورج (1384). جستاری در تاریخ فرهنگی، اجتماعی، سیاسی فرش ایران 1264 ـ 1364 هـ ق (در شناخت نمونه‌هایی از فرش ایران). تهران: شرکت سهامی فرش ایران.
-      سیدی، مهدی (1377). پژوهش طرح جامع مطالعات توسعه و احیای کشاورزی در جنوب خراسان. جهاد سازندگی، مشهد.
-      صوراصرافیل، شیرین (1378). بر کویرهای سبز جنوب (فرش خراسان). تهران: انتشارات احیای کتاب.
-      ضراب، اصغر؛ رخشانی‌نسب، حمیدرضا (1388). «روند مهاجرپذیری و مهاجرفرستی شهرهای ایران در دو دهۀ اخیر». فصلنامۀ علمی پژوهشی رفاه اجتماعی. 39 (10): 272 ـ 247.
-      کمندلو، حسین (1395). طرح و نقش در فرش‌های عشایری و روستایی خراسان شمالی. سمنان: انتشارات دانشگاه سمنان.
-      لسترنج، جی (1364). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
-      فراهانی، علیرضا (1401). فرش دورو ابریشم دیدوخ ترکمن چیست و چگونه بافته می‌شود؟. در سایت فرش فراهان. تاریخ دسترسی: 21/9/1404   ـ https://farahancarpet.com/fa/turkmen-double-sided-silk-rug/
-      فکوهی، ناصر (1391). مبانی انسان­شناسی. تهران: نشر نی.
-      قاسم‌زاده، زهره؛ سامانیان، صمد (1391). «طرح و نقش در بافته‌های کرمانجی در خراسان شمالی». نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی. 9: 118 ـ 93.
-      مدنی، سید جلال‌الدین (1386). تاریخ سیاسی معاصر ایران. تهران: دفتر انتشارات اسلامی.
-      مقنی‌پور، مجیدرضا (1395). تحلیل علیت و عاملیت در هنرهای کاربردی ایران (رسالۀ دکتری). دانشکدۀ هنر. دانشگاه شاهد. تهران.
 
-        Appadurai, A. (1986). The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective. Cambridge: Cambridge University Press.
-        Azadi, S. (1975).  Turkoman Carpets and the Ethnographic Significance of Their Ornaments. Robert Pinner (Trans.). London: the Crosby Press.
-        Clifford, J. (1997). Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
-        Erami, N. (2008). The soul of the market: Knowledge, authority, and the making of expert merchants in the Persian rug bazaar. Doctoral dissertation, Columbia University, New York, NY.
-        Foroughi Nia, M.; Piri, A.; Erfanmanesh, R.; & Hosseini Kermani, L. (2016). Carpets design and map investigation of Baluch of Khorasan (Case study of areas Taibad and Khaf). Asian Social Science, 12(4): 159–169. https://doi.org/10.5539/ass.v12n4p159
-        Housego, J. (1978). Tribal Rugs; An İntroduction to the Weaving of the Tribes of İran. London: Van Nostrand Reinhold Company.
-        Mackle, L W. and J. T (Edt.). (1980). Turkmen Tribal Carpets and Traditions. Washington D. C.: The Textile Museum.
-        Miller, D. (2005). Materiality. Durham: Duke University Press. (ISBN: 9780822336488)
-        Naum, M. (2022). Migration and material culture. In L. A. De Cunzo & C. D. Roeber (Eds.), The Cambridge handbook of material culture studies (pp. 301–326). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108622639.013
-        Safaii Rad, F. (2012). Subjectivity and the cultural constraints of academic literature in material culture: An investigation into the discussion of pattern and symbol in Persian carpets. Metronome, 2, 31–42.
-        Sümer, F. (1980). Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri Boy Teşkilatı Destanları. Istanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
مصاحبه‌ها:
ـ آقای یدالله ترشیزیان (تولیدکنندۀ باسابقۀ محلی قالی در منطقۀ کاشمر)
ـ آقای محمدمهدی جان‌محمدی (از مطلعین محلی منطقه اسفراین)
ـ خانم لیلا دادور (از بافندگان قدیمی منطقۀ بجنورد)
ـ آقای حسینعلی درودی (از مطلعین محلی منطقۀ مشهد)
ـ آقای محمدجواد عامری (بومی منطقۀ طبس و فروشندۀ قالی در بازار تهران)
ـ آقای هاشم قربانی (استادکار رنگرزی در منطقۀ تربت جام)
ـ آقای حاج محمدنبی فیضی (تولیدکنندۀ قدیمی قالی در مناطق یزد و طبس)
 
 
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 06 شهریور 1405