نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

بریدن زلف، صورت نمادین و تعدیل‌یافتۀ قربانی انسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 post doctoral student of Persian Language and Literature, Shahid Beheshti university, Tehran, Iran
2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
آیین سوگواری از جمله آیین­هایی است که با توجه به اندیشه و مذهب هر جامعه، شکلی متفاوت دارد. بریدن زلف و مو یکی از آیین­های سوگواری است که در متونِ مختلف ادبی، انعکاس یافته­است و بررسی اهداف آن از لحاظ پژوهش­های ادبی و مردم­شناسی راه­گشاست. این پژوهش می­کوشد به­ روش توصیفی­تحلیلی در متو‏ن روایی حماسی، غنایی، عرفانی، داستانی غیرتمثیلی و تاریخی ادبیات فارسی تا قرن هفتم به بررسی بریدن زلف و مو و اهداف آن در فرهنگ­های مختلف، بپردازد. نتایج نشان می­دهد، این رسم، نوعی قربانی غیرخونی و یکی از شیوه­های تعدیل خودکشی و قربانی انسان است و با توجه به تفاوت­های اجتماعی­فرهنگی­ جوامع، نمی­توان برای اهداف آن، حکمی واحد صادر کرد. با توجه به بررسی­های انجام شده، این رسم در فرهنگ­های گوناگون از جمله ایران، یونان، روم، هند و بین­النهرین در سوگ شاهان، شاهزادگان، جنگاوران، بزرگان و فرزندان رایج بود و اغلب در معانی نمادینی چون: نماد جان، وفادار ماندن به همسر، نفی رابطۀ جنسی، ریاضت ­­و پارسایی، گسستن پیوند با خویشاوندان همسر، ماتم­زدگی، قربانی­کردن نفس، پیوند با کیهان و تحقق امر قدسی، بدنامی و تقدیم زیبایی به­کار می­رفت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Cutting Hair: The Symbolic and Moderated Way of Human Sacrifice

نویسندگان English

Ayoob Omidi 1
Ahmad Khatami 2
1 post doctoral student of Persian Language and Literature, Shahid Beheshti university, Tehran, Iran
2 Prof. of Persian Language and Literature, Shahid Beheshti university, Tehran, Iran
چکیده English

Mourning is one of the rituals that has a different shape according to the thought and religion of each society. Cutting hair is one of the rituals of mourning that has been reflected in various literary texts and its objectives are examined in terms of literary research and anthropology. This research attempts to examine hair cutting and its goals in a descriptive-analytical way in epic, lyrical, mystical, fictional and historical narrative texts until the seventh century. The results show that this custom is a type of non-blood scripture and one of the ways to moderate suicide and human sacrifice, and due to the socio-cultural differences of societies, it is not possible to issue a single ruling for its motives. According to studies, this custom was common in various cultures including Iran, Greece, Rome, India and Mesopotamia in the mourning of kings, princes, warriors, elders, children, and was often used in symbolic meanings such as: symbolizing life, staying true to your spouse, denying sex, austerity, breaking the bond with your spouse's relatives, mourning, sacrificing breath, bonding with the cosmos, disrepute, and offering beauty.

کلیدواژه‌ها English

hair cutting
Persian literature
narrative texts
human sacrifice
modification of sacrifice
آیدنلو. سجاد (1387). موی بر میان بستن. نامه فرهنگستان. 39(3). 117-114.
اِخوان­نبوی، قاسم (1394). جامعه­شناسی دین. چ1. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
اسدی­طوسی. ابونصر علی­بن­محمد (1317). گرشاسب­نامه. به اهتمام حبیب یغمایی. تهران: چاپخانه بروخیم.
اسماعیل­پور. ابوالقاسم (1382). زیر آسمانه­های نور. چ1. تهران: افکار.
اشمیت. ژوئل (1484). فرهنگ اساطیر یونان و روم. ترجمه شهلا برادران ­خسروشاهی. چ1. تهران: روزبهان.
الیاده. میرچا (1365). ادبیات نانوشتاری. ترجمه مدیا کاشیگر. چیستا. 29. 698-686.
ایرانشاه بن ابی­الخیر (1370). بهمن نامه. ویراسته رحیم عفیفی. چ1. تهران: علمی و فرهنگی.
.................................... (1377). کوش­نامه. به کوشش جلال متینی. چ1. تهران: علمی.
بلنیتسکی. الکساندر (1390). هنر تاریخی پنجکنت. ترجمه عباس­علی عزتی. چ1. تهران: فرهنگستان هنر.
پالس. دانیل (1389). هفت نظریه در باب دین. ترجمه محمد عزیز بختیاری. قم: موسسه امام خمینی.
پیرنیا. حسن (1389). ایران باستان. تهران: پیمان.
تالبوت­رایس. تامارا (1370). سکاها. ترجمه رقیه بهزادی. تهران: یزدان.
توفیقی. حسین (1384). آشنایی با ادیان بزرگ. چ7. تهران: ذره.
جوینی. عطاملک­ بن محمد (1389). تاریخ جهانگشای. به اهتمام احمد خاتمی. ج3-1. چ2. تهران: علم.
حسینی­تهرانی. محمد (1384). سیری در ادیان. چ1. تهران: پیک نفیس.
خواجه­گیری. طاهره و حیدری حسین (1396). بررسی آیین عزاداری در شاهنامه به مثابه رمزگان نشانه شناختی. متن پژوهی ادبی. 21(72). 141-117.
دبد. بارون (1388). سفرنامه لرستان و خوزستان. ترجمه محمدحسین آریا. تهران: علمی و فرهنگی.
دورانت. ویل (۱۳۷8). تاریخ تمدن: عصر ایمان. بخش2. ترجمه ابوالقاسم طاهری. جلد 1،2،۴،5. چ3. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
دورکیم. امیل (1383). صور بیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام. چ1. تهران: مرکز.
راولینسون. هنری (2536). سفرنامه راولینسون، گذر از زهاب به خوزستان. ترجمه اسکندر امان­اللهی بهاروند. خرم آباد: امیرکبیر.
ساندرز. نانسی­کاترین (1383). حماسه گیلگمش. ترجمه محمداسماعیل فلزی. تهران: هیرمند.
ستاری. جلال (1368). افسون شهرزاد. پژوهشی در هزار افسان. چ1. تهران: توس.
سلیمانی اردستانی. عبدالرحیم (1382). ادیان ابتدایی و خاموش. چ1. قم: انجمن معارف اسلامی ایران.
شاله. فلیسین (1346). تاریخ مختصر ادیان بزرگ. ترجمه منوچهر خدایار محبی. تهران: دانشگاه تهران.
شوالیه. ژان، گربران. آلن (1384). فرهنگ نمادها. ترجمه سودابه فضائلی. ج4. چ1. تهران: جیحون.
طوسی. محمد بن محمود بن احمد (1382). عجایب­المخلوقات. به اهتمام منوچهر ستوده. چ2. تهران: علمی و فرهنگی.
ظهیری­سمرقندی. محمد بن علی بن حسین (1333). سندبادنامه. چ1. تهران: چاپخانه محمدعلی فردین.
عطائی­رازی. عطا بن یعقوب (1382). برزونامه به انضمام داستان کُک کهزاد. به اهتمام سیدمحمد دبیرسیاقی. چ1. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
عطار. فریدالدین (1355). تذکرة­الاولیاء. تصحیح محمد استعلامی. چ2. تهران: کتابخانه زوار.
............................. (1385). مصیبت­نامه. به کوشش محمدحسین مجدّم. چ7. تهران: زوار.
علیزاده. علی، ابراهیم­زاده. حسن (1377). سیمای ایلام. چ1. قم: عصمت.
عیوقی (1343). ورقه و گلشاه. به اهتمام ذبیح­اللله صفا. چ1. تهران: دانشگاه تهران.
فرامکین. گرگوار (1372). باستانشناسی درآسیای مرکزی. ترجمه صادق ملک شهمیرزادی. تهران: وزارت امور خارجه.
فردوسی. ابوالقاسم (1386). شاهنامه. چ3. ج2-1. تهران: هرمس.
فریزر. جیمزجورج (1387). شاخه زرّین، ترجمه کاظم فیروزمند. چ5، تهران: آگاه.
فلاحی. کیومرث (1396). رفتارشناسی ایرانیان. چ7. تهران: مهکامه.
قشیری. عبدالکریم بن هوازن (1361). رساله قشیریه. تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر. تهران: علمی فرهنگی.
قمی. عباس ( 1378). مفاتیح­الجنان. ترجمه موسوی دامغانی. تهران: قدیانی.
کاسیرر. ارنست (1387). فلسفه صورت­های سمبلیک. ترجمه یدالله موقن. چ2. تهران: هرمس.
کوپر. جی سی (1392). فرهنگ نمادهای آیینی. ترجمه رقیه بهزادی. چ1.  تهران: علمی.
کیا. خجسته (1371). سخنان سزاوار زنان در شاهنامه. چ1. تهران: فاخته.
گردیزی. ابوسعید عبدالحی ­بن ضحاک ­بن محمود (1363). زین الاخبار. به تصحیح عبدالحی حبیبی. چ1. تهران: دنیای کتاب.
گرگانی. فخرالدین اسعد (1349). ویس و رامین. تصحیح ماگالی تودا و الکساندر گواخاریا. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
گیلانی. نجم­الدین (1398). بررسی تطبیقی سوگ­آیین­های لری و کُردی با سنّت سوگواری در میان­رودان». فرهنگ ایلام. 20(63-62). 89-74.
محمدزاده. حسین، قبادی. الهه، احمدی. یعقوب (1400). دانسته­های فرهنگ مرگ و مرثیه در روستای شجاع­آباد. دانش­های بومی ایران. 8(15). 242-199.
مختاریان. بهار (1387). موی بریدن در سوگواری. نامه فرهنگستان. 10(4). 55-50.
مصطفوی. علی­اصغر (1369). اسطوره قربانی. چ1. تهران: بامداد.
ملاصالحی. حکمت­الله (1390). باستان­شناسی دین. چ1. تهران: سمت. 
موس. مارسل (1394). رساله پیشکش. چ1. تهران: علمی و فرهنگی.
مولوی. جلال­الدین محمد بلخی (1391). شرح جامع مثنوی. تصحیح کریم زمانی. ج6-1. چ28. تهران: اطلاعات.
میبدی. ابوالفضل رشیدالدین (1393). کشف­الاسرار و عدة­الابرار. به اهتمام علی­اصغر حکمت. ج10-1. چ9. تهران: امیرکبیر.
نظامی. الیاس بن یوسف (1384). خمسه. به کوشش سعید حمیدیان. چ2. تهران: قطره.
نوراللهی. علی (1401). شیوه و آیین­های خاک­سپاری در غرب زاگرس مرکزی از دیدگاه انسان­شناسی و باستان­شناسی. مطالعات ایلام­شناسی. 6(22). 41-1.
نیشابوری. ابواسحق ابراهیم بن خلف (1359). قصص­الانبیاء. به اهتمام حبیب یغمایی. چ2. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
وبر. ماکس (1384). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری و همکاران. چ1. تهران: سمت.
وثیق. بهزاد (1401). چمرگاه، تجلی کالبدی سوگ در پشت­کوه». فرهنگ ایلام. (76). 95-81.
ویدنگرن. گئو (1377). دین­های ایران. ترجمه منوچهر فرهنگ. تهران: آگاهان ایده.
همیلتون. ملکم (1389). جامعه­شناسی دین. ترجمه محسن ثلاثی. چ2. تهران: ثالث.
 
   Bichtold. Staubli (2005). ‘‘Haar’’Handwörterbuch d es d eu tschen Aberglaubens. Berlin.
Brown. P. (2005). Cannibalism. Encyclopaedya Of  Religion. Eliade. M., Vol 3.
   Carter. J. (2003). Understanding Religious Sacrifice. Continuum. London, New York.
   Crawly. E. (1927). The Mystic Rose: A Study of Primitive Marriage. London.
   Eliade. M. (1987). Encyclopedia of Religion, New York, London: McMillan Publishing Company. Vols. 1,7,12.
   Faherty. R.L. (1991). Sacrifice: The New Encyclopedia Britannica. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. vol 2. pp. 840-841.
Gerard. R. (1977). Violence and The Sacred. Trans: Patrick Gregory. Baltimore: John Hopkins University press. p. 8.
Gill. S. D. (1982). Native American Religion. Arizona State University.
     Golan. A. (1991). Myth and Symbol, Symbolism in Prehistoric Religions. Jerusalem.
     Leach. E. R. (1967). ‘‘Magical Hair’’ Myth and Cosmos. New York. pp. 77-108