نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

تحلیلی بر هژمونی فرهنگ هلنی در ایران مبتنی‌بر یافته‌های باستان‌شناختی (مطالعۀ موردی: یافته‌های سلوکی نهاوند)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محسن جانجان 1
بهروز افخمی 2
کریم حاجی‌زاده‌باستانی 2
1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.
2 استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
10.22034/jasi.2026.2088216.1625
چکیده
این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای و با بهره‌گیری از تحلیل‌های انسان‌شناختی و جامعه‌شناختی در چارچوب مطالعات باستان‌شناسی، به بررسی چگونگی شکل‌گیری و تثبیت هژمونی فرهنگی هلنی در غرب ایران طی دورۀ سلوکی می‌پردازد. هژمونی، سلطۀ پایدار و چندبُعدی یک گروه یا مرکز قدرت بر یک جامعه تعریف می‌شد. این‌دوره هم‌زمان با نفوذ سیاسی و فرهنگی یونانیان در ایران و بروز تحولات عمیق اجتماعی و مذهبی در جوامع بعد از دورۀ هخامنشی است؛ تحولاتی که بازتاب آن‌ها را می‌توان در شواهد مادی هم‌چون: معماری، مجسمه‌های خدایان، کتیبه‌های یونانی، سکه‌ها، سفالینه‌ها و آئین‌های تدفین مشاهده کرد. با افول تدریجی سنت‌های هخامنشی، الگوهای معماری و هنری یونانی جایگزین شد و عناصری چون معابد با طرح هلنی، پیکره‌های اسطوره‌ای، گونه‌های جدید سفال و ساختارهای تدفینی تومولوسی رواج‌یافت. این دگرگونی‌ها نشانگر استقرار نوعی نظم فرهنگی جدید است که می‌توان آن را در چارچوب «هژمونی هلنی» تفسیر کرد. پژوهش حاضر با تکیه‌بر مطالعات میدانی، کتابخانه‌ای و تحلیل تاریخی–تحلیلی داده‌های هفت فصل کاوش در محلۀ دوخواهران و دو فصل کاوش در گورتپۀ نقاره‌چی نهاوند، به بررسی این پدیده و گزاره‌ها می‌پردازد. یافته‌ها، به‌ویژه کتیبۀ یونانی «آنتیوخوس» (معبد لائودیسه) و ساختار تدفینی نقاره‌چی، بیانگر جایگاه مهم اجتماعی و سیاسی در دورۀ سلوکی است. این شواهد از استقرار و تثبیت سازوکارهای قدرت و سلطۀ فرهنگی یونانی، از زمان اسکندر و جانشینان وی در جامعۀ ایران حکایت دارد؛ پدیده‌ای که می‌توان آن‌را در چارچوب «هژمونی هلنی» تبیین‌کرد. آثار این هژمونی در عرصه‌های سیاسی، مذهبی و زبان‌شناختی تا پایان دورۀ اشکانی تداوم‌یافته و زمینه‌ساز تحولات فرهنگی پیش‌از شکل‌گیری جامعۀ ساسانی بوده‌است.
کلیدواژه‌ها
هژمونی
فرهنگ هلنی
سلوکی
نهاوند
معماری
موضوعات

عنوان مقاله English

A Study on the Cultural Hegemony of Hellenism in Iranian, Based on Archaeological Findings (Case Study: Hellenistic Finds in Nahavand)

نویسندگان English

Mohsaen Janjan 1
Behrouz Afkhami 2
Karim Hajizadeh Bastani 2
1 Ph.D. student in Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
2 Professor, Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
چکیده English

This research, based on interdisciplinary approaches of anthropology and sociology in archaeological analysis, investigates the process of cultural hegemony formation and the mechanisms of producing order and legitimacy through coercive power and consent during the Seleucids period. The Seleucids period coincided with political and cultural confrontation between Greeks and Iranian societies, as well as deep social, intellectual, and religious transformations in Iran, which can be observed and interpreted through material data such as architecture, statues of Gods, coins, pottery, and burial practices. During this period, the spread of Hellenic culture led to the decline of many elements of the Achaemenid culture, and a new model called “Hellenic culture” emerged with distinct social and cultural traditions. The replacement of Achaemenid architectural styles with Greek elements and decorations, the spread of temples and statues related to Greek Gods, and the emergence of new types of pottery and changes in burial rituals are among the most significant manifestations of this cultural transformation. The reflection of this cultural hegemony is particularly visible in western Iran. In this context, the city of Nahavand, due to its diverse Hellenistic archaeological data—including Greek inscriptions, architectural elements, and burial structures (tumuli)—holds a prominent position in the study of this phenomenon. Therefore, this research focuses on this region to analyze the dimensions of Hellenic hegemony. The research methodology is based on combined field and library studies, and the data have been analyzed using a historical-analytical approach. The fieldwork focuses on excavation findings in the Dokhaharan district and the Naqqārechi Tumulus in Nahavand. The results show that the presence of Hellenic cultural traditions reflects the social and political transformations in western Iran during the post-Achaemenid period. These findings indicate the establishment and consolidation of Greek political and cultural power mechanisms from the time of Alexander and his successors in Iranian society. This phenomenon can be explained within the framework of "Hellenic hegemony." The effects of this hegemony continued at least until the Parthian period and laid the groundwork for cultural developments before the emergence of the Sasanian society.

کلیدواژه‌ها English

Hegemony
Hellenic Culture
Seleucids
Nahavand
Architecture
- استرابو، (1382). سرزمین‌های زیر فرمان هخامنشیان در جغرافیای استرابو. ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران: انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- استروناخ، دیوید، (1379). پاسارگاد: گزارشی از کاوش‌های انجام شده توسط مؤسسه مطالعات ایرانی بریتانیا (از سال 1961 تا 1963). ترجمۀ حمید خطیب شهیدی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
- اصلاحی، وحیدرضا، (1392). «حفاظت و مرمت سکه‌های نقره‌ای لائودیسه نهاوند با رویکرد بازخوانی و بازشناسی محدودۀ زمانی آن». در: نهاوند: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی نهاوند (به‌مناسبت پاسداشت استاد مهدی رهبر)، (صص: 267-270)، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، (1377). روزنامۀ خاطرات. تهران: امیرکبیر.
- افراسیاب‌پور، علی‌اکبر، (1381). جغرافیای تاریخی شهر نهاوند. انتشارات زهیر، چاپ اول.
- بیانی‌ملکزاده، ملکه، (1381). تاریخ سکه. جلد دو، چاپ ششم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- بیکرمان، دیوید، (1389). «دورۀ سلوکی». در: تاریخ ایران: از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی، پژوهش دانشگاه کمبریج (جلد سوم: بخش اول)، (صص: 101-118). به‌قلم جمعی از نویسندگان، گردآورنده: احسان یارشاطر، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
- بیک‌محمدی، خلیل‌الله، (1392). «آثار به‌دست آمده از شهر باستانی هگمتانه (با تأکید بر یازده فصل کاوش و مطالعاتباستان‌شناختی محمدرحیم صراف)». در: مجموعه مقالات باستان‌شناسی و تاریخ شهر همدان به‌مناسبت یک‌صدمین سالگرد کاوش در همدان (صص: 117-138)، به‌کوشش: علی هژبری، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
- پیگلوسکایا، ن.، (1346). تاریخ ایران از آغاز تا پایان سده هیجدهم. جلد دوم، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- تاجبخش، رویا، (1391). «بررسی نقش پرنده بر سفال‌های مکشوفه از کاوش‌های لایه‌نگاری تپۀ هگمتانه». در: نامورنامه، مقاله‌هایی در پاس‌داشت: مسعود آذرنوش (صص: 411-418)، به‌کوشش: حمید فهیمی و کریم علیزاده، تهران: ایران نگار.
- جانجان، محسن، (1399). « گزارش پنجمین فصل گمانه‌زنی: به منظور شناسایی معبد لائودیسه نهاوند». آرشیو مرکز اسناد اداره کلمیراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- جانجان، محسن، (1400). «گزارش ششمین فصل گمانه‌زنی: به منظور شناسایی معبد لائودیسه نهاوند». آرشیو مرکز اسناد اداره کلمیراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- جانجان، محسن، (1401). «گزارش فصل دوم کاوش تپۀ نقاره­چی». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- جانجان، محسن، (1402). «گزارش هفتمین فصل گمانه‌زنی به‌منظور مکان‌یابی معبد لائودیسۀ نهاوند- استان همدان». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- حاکمی، علی، (1338). «کتیبۀ بزرگ نهاوند». باستان‌شناسی، 1 و 2: 8-1.
- خاکسار، علی، (1390). «گمانه‌زنی بمنظور تعیین عرصه و حریم تپه گیان». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، استان همدان (منتشر نشده).
- دیاکونوف، ایگورمیخائیلوویچ، (۱۳۷۹)، تاریخ ماد. ترجمۀ کریم کشاورز، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- رهبر، مهدی، (1382). کاوش‌های باستان‌شناسی خورهه، با تکملۀ شهریار عدل. تهران: پازینه.
- رهبر، مهدی، (1384). «گزارش بررسی و گمانه‌زنی به‌منظور شناسایی معبد لائودیسۀ نهاوند، فصل اول». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی استان همدان، (منتشر نشده).
- رهبر، مهدی، (1389). «گزارش کاوش در محلۀ دوخواهران (به‌منظور شناسایی محل معبد لائودیسه)، فصل دوم». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- رهبر، مهدی، (1391). «گزارش فصل سوم گمانه‌زنی به‌منظور شناسایی معبد لائودیسه نهاوند». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- رهبر، مهدی، (1392). «تلاش به‌منظور شناسایی محل معبد لائودیسه نهاوند». در: نهاوند: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی نهاوند (به‌مناسبت پاسداشت استاد مهدی رهبر)، (صص: 1-13)، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- رهبر، مهدی، (1398الف). «گزارش فصل چهارم گمانه‌زنی و کاوش به‌منظور شناسایی معبد لائودیسه نهاوند». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- رهبر، مهدی، (1398ب). «گزارش فصل اول کاوش تپۀ نقاره‌چی». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- رهبر، مهدی؛ و علی‌بیگی، سجاد. (۱۳۹۰). «گزارش پژوهش‌های باستان‌شناختی به‌منظور مکان‌یابی معبد لائودیسه در نهاوند». پیام‌باستان‌شناس، 8(15): 133–160. https://journals.iau.ir/article_703861.html
- شارپ، رَلف نارمن، (۱۳۸۴). فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی که بزبان آرایائی (پارسی باستان) نوشته شده است. تهران: انتشارات پازینه.
- شیپمان، کلاوس، (1390). مبانی تاریخ پارتیان. ترجمۀ هوشنگ صادقی، (چاپ سوم)، تهران: نشر و پژوهش فرزان‌روز.
- صراف، محمدرحیم، (1378). «روند معماری و شهرسازی شهر باستانی هگمتانه (همدان)، در پایان نهمین فصل کاوش». در: مجموعه مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم- کرمان، جلد نخست (صص: 87-120)، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
- صراف، محمدرحیم، (1400). از هگمتانه تا اکباتان (نتایج علمی کاوش‌های باستان‌شناسی تپه هگمتانه از سال ۱۳۷۹ – ۱۳۶۴). تهران: بنیاد ایران‌شناسی.
- عرب، احمدعلی، (1397). «گزارش نهایی بازنگری بررسی و شناسایی آثار فرهنگی شهرستان نهاوند (بخش‌های خزل، زرین دشت و گیان)». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).
- علی‌بیگی، سجاد، (1392). «یادداشتی دربارة سفال ظریف منقوش دورة سلوکی/ اوایل اشکانی، محوطۀ موسوم به معبد لائودیسه در نهاوند». در: نهاوند: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی نهاوند (به‌مناسبت پاسداشت استاد مهدی رهبر)، (صص: 212-227)، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- فرای، ریچارد نلسون، (1368). میراث باستانی ایران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- فلایشر، روبرت، (1380). هنر ایرانی در ایران پیش از دوره پارت، در: 7000 سال هنر ایران. به‌کوشش: ویلفرد زایپل، ترجمۀ فرانک بحرالعلومی‌شاپورآبادی، انتشارات موزۀ ملی ایران.
- فوریه، ژان‌باتیست، (1368). سه سال در دربار ایران. ترجمۀ علی‌قلی اعتمادمقدم، به‌کوشش: همایون شهیدی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
- گودرزی، علیرضا، (1392). «خدایان یونانی در نهاوند، تجلیگاه مذهبی دوران سلوکی». در: نهاوند: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی نهاوند (به‌مناسبت پاسداشت استاد مهدی رهبر)، (صص: 261-266)، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- گیرشمن، رومن، (1384). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمۀ محمد معین، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- محمدی‌فر، یعقوب؛ و مترجم، عباس، (1384). «گزارش فصل اول بررسی و شناسایی بخش خزل شهرستان نهاوند». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).
- ملکزاده، مهرداد، (1382). «گمانه‌زنی، پی‌گردی، لایه‌نگاری، تعیین عرصه و حریم مقدماتی تپه گیان». آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان (منتشر نشده).
- ناصرالدین‌شاه قاجار، (1362). سفرنامۀ عتبات ناصرالدین‌شاه قاجار. (به‌خط میرزارضا کلهر). تهران: کتابخانه سنائی.
نامه انسان‌شناسی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 اردیبهشت 1405