سنگ‌نبشته سَرکُول الیگودرز، یادمانی از ساخت ایل‌راه بختیاری در عهد صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری سازه‌های آبی، شرکت آب منطقه‌ای لرستان، لرستان، ایران

2 دکتری باستان شناسی، اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان، لرستان، ایران.

چکیده

از اوایل حکومت اتابکان لر، ایل بختیاری که در بخشی از قلمرو حکومتی لر بزرگ سکنی داشته، همواره به صورت کوچ‌نشینی زندگی می‌کردند و با احداث جاده و پل در مسیرهای کوهستانی و صعب‌العبور، ایل‌راه‌هایی می‌ساختند تا قلمرو سردسیری آنها را به قلمرو گرمسیری متصل کند. ایل‌راه چهارلنگ، از بزرگترین این راه‌هاست. صعب‌العبورترین مسیر این ایل‌راه از سَرکُول واقع در میانکوه الیگودرز شروع و پس از عبور از پل کُول واقع بر رودخانه بزرگ بختیاری، به کوه سالند ختم می‌شود. بررسی‌های میدانی نویسندگان نشان داد آثاری از یک جاده قدیمی در حد فاصل سرکول تا پل کول وجود دارد که در تمام نواحی صعب‌العبور این مسیر با تراشیدن سنگ، به ساخت یک جاده سنگ‌فرش با سنگ و ملات ساروج و چندین دهانه پل اقدام کرده‌اند. در آغاز این جاده از سمت الیگودرز، یک سنگ‌نبشته بر تخته‌سنگ بزرگی نقش بسته که نویسندگان برای اولین بار با دقت به بازخوانی آن پرداختند. این سنگ‌نبشته حکایت از آن دارد که ساخت این جاده توسط یوسف‌خان بختیاری یکی از حاکمان محلی ایل بختیاری در سال 1091 هجری قمری به اتمام رسیده است. در آغاز این جاده در سرکول نیز آثاری از یک قلعه تاریخی بزرگ و حصار و باروهای آن وجود دارد که به قلعه خلیل­خان معروف است. در این نوشتار به معرفی این سنگ‌نبشته و ابنیه‌های ساخته شده در این مسیر و ارتباط آن با سلسله حاکمان بختیاری عهد صفوی پرداخته می‌شود.
کلید‌واژه‌ها: سنگ­نبشته، سرکول، ایل‌راه بختیاری، یوسف­خان، دوره صفویه

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Stone Inscription of Sarkul, Aligoudarz: A Monument of Construction of Bakhtiari IlRah in Safavid Era

نویسندگان [English]

  • Hayatollah Sarlak 1
  • Ata Hassanpour 2
1 Ph.D. in hydro-structures, Lorestan Regional Water Department
2 Ph.D. in Archaeology, Lorestan General Office of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts, Lorestan, Iran
چکیده [English]

From the beginning of Atabakan e- Lor, the Bakhtiari tribe, have been always living in a nomadic way in the great Lor territory and have connected their summer settlements to their winter habitats  via building roads and bridges in mountainous far-fetched areas. The Chaharlang ilrah is one of the most longest of these roads that the most impassable route of which begins in Sarkul in Miankoh e-Aligoudarz  and ends to Salend mountain after crossing the Kul bridge on Bakhtiari river. The authors' field research revealed that there are traces of an old road with several bridge openings in all impassable parts of the distance between Sarkul and Kul bridge, constructed as a paved road via carving rocks and with materials such as stone and saroj. There is an inscription on a large stone at the Aligoudarz beginning of  the road which is carefully read and decoded for the first time by authors. This stone inscription stated that the construction of this road was completed by Yusef Khan Bakhtiari one of the local rulers of the Bakhtiari tribe, in the year 1680 AD.. There are also signs of a large historical fortress and its ramparts known as Khalil-Khan Castle at the Sarkul beginning of the road. The present article attempts to introduce the inscription and  structures along the route and their relation to the Bakhtiari rulers of Safavid era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • stone inscription
  • Sarkul
  • Bakhtiari ilrah
  • Yusef- Khan
  • Safavid era
آسترکی. حسن (1400 ). کانال تلگرامی جستارهای بختیاری پژوهی.
الحسینی الشوشتری. سید عبدالله بن نورالدین بن سید­نعمت­الله ( 1386 ). تذکره شوشتر. تهران : مؤسسه فرهنگی هنری آداب.
ترکمان. اسکندربیک ( 1390 ). تاریخ عالم­آرای عباسی. جلد دوم. به کوشش مزید مرادی.  تهران: نگار.
............................... ( 1390). تاریخ عالم­آرای عباسی. جلد اول. به کوشش فرید مرادی. تهران: نگار.
حسن­پور. عطاء، سرلک. حیات­اله ( 1400 ). سنگ‌نوشته میدان چوگان خلیل‌آباد، سندی از شاه بازی عصر صفوی. نامه انسان‌شناسی. 18(32). 83-106.
.......................، میرزایی. رضا (1398). گنجینه آب لرستان، تهران: هم­پا.
حسین منشی. محمدمیرک بن مسعود ( 1385 ). ریاض الفردوسی خانی. به کوشش ایرج افشار و فرشته صرافان. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
حسینقلی بختیاری. خسرو سردارظفر (1362 ). یادداشت‌ها و خاطرات سردارظفر بختیاری. تهران:   فرهنگسرا.
دانش‌یزدی. فاطمه ( 1387 ). کتیبه‌های اسلامی شهر یزد. یزد: سبحان نور.
زلقی. علی (1398). سنگ‌نوشته بنه­وار: سندی از سران بختیاری در دوره صفویه. آفرین‌نامه. مقاله‌های باستان‌شناسی در نکوداشت استاد مهدی رهبر. به کوشش یوسف مرادی. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
سرداراسعد. علیقلی­خان (1376). تاریخ بختیاری: خلاصه­الاعصار فی تاریخ­البختیار. به اهتمام جمشید کیانفر. تهران : اساطیر.
سرلک. حیات‌اله (1402). ضرورت بازسازی پل شیرک در مسیر ایل‌راه عشایری مابین شهرستان‌های الیگودرز و لالی. همایش منطقه‌ای توسعه پایدار شهرستان الیگودرز، دانشگاه آزاد اسلامی واحد الیگودرز، اردیبهشت 1402.
سرلک. مهدی (1401). صفحه اینستاگرام به آدرس nutaro_art.
صفی‌نژاد. جواد (1397). لرهای ایران، لر بزرگ لر کوچک. تهران: سفیر اردهال.
عکاشه. اسکندرخان (ضغیم الدوله بختیاری) (1365). تاریخ ایل بختیاری. تهران: فرهنگسرای تهران.
فرامرزی. مانا، نامی. حسن، مسجدی خاک. پرستو (1399). بررسی کتیبه‌های حکومتی شمال شرق ایران در دوره صفوی با تأکید بر موضوعات اجتماعی و اقتصادی (مطالعه موردی نیشابور، سبزوار، تربت جام و مشهد). مجله پژوهشنامه خراسان بزرگ. 41.
فضائلی. حبیب­اله ( 1382 ). تعلیم خط: نشر سروش.
قاسمی اندرود. پرستو ( 1387). سنگ‌نوشته یادمانی سفیر اکبرشاه گورکانی هند به سال 1012  هجری قمری  در گنبد سلطانیه. پیام باستان‌شناسی. 5(10).
کاردار طهران. دلارام (۱۳۹۵).کتیبه‌شناسی: کتیبه‌های عربی در ایران. مجله چیدمان کتیبه­شناسی. 5(15).
گودرزی. حسین (1374). سیمای عشایر شرق لرستان. مؤسسه ترسیم.
لطف کاشانی. بابایی (1400). کتاب انوسی. برگردان، تصحیح و پژوهش امیر علی فلاحیان. لس آنجلس: شرکت کتاب.
مخلصی. محمد علی ( 1384 ). پژوهشی در کتیبه‌های دوران اسلامی تخت جمشید (کاخ داریوش). تهران:  سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
مستوفی .حمدالله (1339). تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
مشعشعی. سیدعلی بن عبدالله ( 1396). رحله المکیه. ترجمه و اضافات نورالدین محمد بن نعمت­اله جزایری. تهران : مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
نصیری. محمدابراهیم بن زین­العابدین (1373). دستور شهریاران. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
وحید قزوینی. میرزامحمدطاهر (1339). تاریخ جهان­آرای عباسی. به تصحیح سیدسعید میرمحمد صادق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.