انجمن انسان‌شناسی ایران نامه انسان‌شناسی 1735-2096 23 42 2026 08 23 Institutional Violence: An Anthropological Study of the Gray Zone in Client-Worker Interactions in Welfare and Social Emergency Centers خشونت نهادی: مطالعۀ انسان‌شناختی ناحیۀ خاکستری در تعاملات مراجعان مراکز بهزیستی و اورژانس اجتماعی 205 228 741530 10.22034/jasi.2026.2096759.1663 FA احمد نادری دانشیار، گروه انسان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-5266-8094 نرگس یوسفی کارشناسی ارشد، گروه انسان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2026 08 06 This anthropological study investigates the inherent tension between bureaucratic logic of targeted support and the lived experience of clients in Iran's Welfare Organization and Social Emergency Centers. Drawing on the concept of the "gray zone," the research explores how supportive institutions inevitably oscillate between "assistance" and "control". The theoretical framework integrates three contemporary anthropologists: Loïc Wacquant's "gray zones of sovereignty," Sherry Ortner's "dark anthropology" with its emphasis on ethical ambiguity and subjective experience of institutional suffering, and Insa Koch's "personalizing the state" which reveals clients' creative strategies for agency within institutional gray zones. Data were collected through fourteen months of participant observation, in-depth semi-structured interviews with 62 participants (38 clients, 16 social workers, and 8 administrative staff), and analysis of 147 case files across two Welfare Centers and one Social Emergency Center in Tehran and Alborz provinces. Thematic analysis following Braun and Clarke's, six-phase approach revealed three main tensions in client-worker interactions: the tension between information needs and feelings of humiliation; the tension between standardized procedures and unique life contexts; and the tension between service conditionality and client agency and dignity. Despite these tensions, clients were never passive consumers of institutional violence; they developed three primary strategies for personalizing the state and maintaining their agency: formal compliance, informal networking, and narrative adaptation. The study argues that many secondary harms stem not from individual negligence or systemic deficiency, but from the unconscious reproduction of procedures no longer aligned with contemporary conditions. By localizing the gray zone concept within Iran's rentier-welfare state with its ethical-revolutionary legitimacy, the research reveals an added ideological-moral layer that distinguishes it from Western neoliberal models, shifting institutional violence from the level of "status" to that of "identity." پژوهش حاضر با رویکردی انسان‌شناختی و با بهره‌گیری از مفهوم «ناحیۀ خاکستری» به مطالعۀ تنش ذاتی میان منطق بوروکراتیک حمایت هدفمند و تجربۀ زیستۀ مراجعان در مراکز بهزیستی و اورژانس اجتماعی ایران می‌پردازد. چارچوب نظری پژوهش از دیدگاه‌های سه انسان‌شناس معاصر اخذ شده است: واکوان با مفهوم «نواحی خاکستری حاکمیت» نشان می‌دهد که چگونه نهادهای حمایتی ناگزیر میان «یاری» و «کنترل» در نوسان‌اند؛ اورتنر با صورت‌بندی «انسان‌شناسی تاریک» بر تجربۀ ذهنی رنج نهادی و ابهام اخلاقی تعاملات تأکید می‌کند؛ و کخ با مفهوم «شخصی‌سازی دولت» نشان می‌دهد که مراجعان هرگز مصرف‌کنندۀ منفعل خدمات نیستند، بلکه راهبردهای خلاقانه‌ای برای عاملیت در ناحیۀ خاکستری نهادی ابداع می‌کنند. داده‌ها از طریق مشاهدۀ مشارکتی چهارده‌ماهه، مصاحبه‌های عمیق با ۶۲ مشارکت‌کننده و مطالعۀ ۱۴۷ پروندۀ مددکاری در دو مرکز بهزیستی و یک مرکز اورژانس اجتماعی در استان‌های تهران و البرز گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سه تنش اصلی در تعاملات مددجو-مددکار شکل می‌گیرد: تنش میان نیاز به اطلاعات و احساس تحقیر، تنش میان استانداردسازی رویه‌ها و بافتار منحصربه‌فرد زندگی مراجع، و تنش میان شرط‌مداری خدمات و عاملیت مراجع. در عین حال، مراجعان سه راهبرد اصلی برای شخصی‌سازی دولت و حفظ عاملیت خود ابداع کرده‌اند: تطبیق صوری، ساخت شبکۀ غیررسمی و تغییر روایت. بومی‌سازی مفهوم ناحیۀ خاکستری در دولت رانتیر-رفاهی ایران، لایه‌ای اخلاقی-ایدئولوژیک را آشکار می‌سازد که آن را از نمونه‌های غربی متمایز می‌کند و خشونت نهادی را از سطح «وضعیت» به سطح «هویت» منتقل می‌نماید. https://journal.asi.org.ir/article_741530_d7561ae794ffe0d52cb83d981794fafd.pdf