انجمن انسان‌شناسی ایران نامه انسان‌شناسی 1735-2096 23 42 2026 08 23 The Carpet as a Memory of Migration: An Anthropological Study of the Formation of Carpet-Weaving Identity in Khorasan قالی به مثابه حافظۀ مهاجرت: مطالعه‌ای انسان‌شناختی دربارۀ شکل‌گیری هویت قالی‌بافی خراسان 55 82 740773 10.22034/jasi.2026.2090382.1637 FA مجیدرضا مقنی‌پور دانشیار هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسنده مسئول) 0000-0001-9806-6953 اشکان رحمانی دانشیار هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. 0000-0002-6431-7686 Journal Article 2026 06 01 Migration has been one of the principal forces shaping the circulation of knowledge, technologies, and cultural traditions throughout history. Within this process, handmade carpets preserve material evidence of human mobility by incorporating technical practices, aesthetic conventions, and collective memories that accompany migrating communities. This study investigates how migration contributed to the formation of Khorasan carpet-weaving identity from the perspective of material culture anthropology. The research adopts a qualitative historical-anthropological approach based on descriptive and analytical methods. Documentary evidence, historical sources, anthropological studies, and specialized literature on Iranian carpets were examined alongside field research conducted through semi-structured interviews with experienced carpet weavers, designers, dyers, merchants, and regional specialists from North, Razavi, and South Khorasan. The collected data were interpreted through comparative historical analysis to identify the influence of migration on the development of regional weaving traditions. The findings indicate that the identity of Khorasan carpet weaving emerged through the cumulative effects of both collective and individual migration. The movement of Kurdish, Baluch, Arab, Turkmen, and other communities transferred weaving techniques, design traditions, color preferences, and systems of cultural memory into the region, while the migration of master weavers, designers, and merchants introduced new production methods, workshop organization, and commercial networks. These processes gradually transformed the formal, technical, and symbolic characteristics of Khorasan carpets while integrating diverse cultural traditions into a distinctive regional weaving identity. The study concludes that Khorasan carpets should be understood as material archives of migration in which historical mobility became embedded in techniques, visual forms, production practices, and cultural memory. Their identity therefore reflects centuries of cultural interaction rather than the heritage of a single ethnic tradition. مهاجرت یکی از مهم‌ترین سازوکارهای شکل‌گیری تماس‌های فرهنگی و انتقال عناصر فرهنگی در جوامع انسانی است و آثار آن را می‌توان در بسیاری از نمودهای فرهنگ مادی مشاهده کرد. تاریخ فرهنگی ایران نیز همواره با جابه‌جایی گروه‌های انسانی، استقرار اقوام و شکل‌گیری شبکه‌های متنوع تعاملات فرهنگی همراه بوده است. خراسان به سبب موقعیت جغرافیایی، اهمیت تاریخی و جایگاه مذهبی خود، از دیرباز یکی از مهم‌ترین حوزه‌های مهاجرپذیر ایران بوده و در نتیجه، بستری مناسب برای شکل‌گیری و تداوم تماس‌های میان‌فرهنگی فراهم آورده است. پژوهش حاضر با رویکردی انسان‌شناختی و با تکیه بر مفاهیم فرهنگ مادی، تماس فرهنگی و حافظۀ مادی، به بررسی نقش گونه‌های مختلف مهاجرت در شکل‌گیری هویت قالی‌بافی خراسان می‌پردازد. روش پژوهش توصیفیـتحلیلی با رویکرد تاریخیـانسان‌شناختی است و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی، مطالعات میدانی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شده‌اند. تحلیل داده‌ها نیز بر مبنای الگوی تاریخیـتطبیقی و با تمرکز بر سازوکارهای انتقال فرهنگی انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مهاجرت‌های قومی اقوامی چون کرد، بلوچ، عرب و ترکمن، و نیز مهاجرت‌های فردی تجار، استادکاران و طراحان، تنها به جابه‌جایی جمعیت محدود نبوده، بلکه انتقال مهارت‌های فنی، نظام‌های زیبایی‌شناختی، حافظه‌های فرهنگی، شبکه‌های تولید و الگوهای معیشتی را نیز در پی داشته است. این عناصر در فرایند تماس‌های فرهنگی و همزیستی تاریخی، در ساختارهای فرمی، فنی و فرآیندی قالی خراسان رسوب یافته و بخشی از هویت این دست‌بافته را شکل داده‌اند. https://journal.asi.org.ir/article_740773_e60b21e7d92329db584777d397eebd06.pdf