نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

این گنج طلسم دارد: بررسی انسان‌شناختی دلایل ناکامی گنج‌یابی در باورهای مردم مازندران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار انسان‌شناسی، دانشکده میراث فرهنگی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 دانش‌آموخته کارشناسی مردم‌شناسی، دانشکده میراث فرهنگی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
در سالیان اخیر و به‌واسطۀ گسترش خرید و فروش دستگاه‌های معروف به گنج‌یاب و همچنین تبلیغات گسترده در فضای مجازی، بسیاری از افرادی که سودای ثروتمند شدن یک‌شبه را دارند، به سمت گنج‌یابی و حفاری غیرمجاز روی آورده‌اند. این فعالیت‌ها که عمدتا همراه با تخریب گسترده میراث فرهنگی و طبیعی کشور است، کمتر به دستاورد مورد نظر گنج‌یابان می‌انجامد. در میان دلایل بسیاری که برای این ناکامی‌ها بیان می‌شود، طلسم بودن گنج و محافظت از آن از سوی نیروهای ماوراءطبیعی (همچون روح و جن) بیش از دیگر دلایل تکرار می‌شود. بنابراین در پژوهش حاضر به دنبال فهم دلیل کاربرد این دسته از توجیهات (که ما همۀ آنها را زیر عنوان جادو قرار می‌دهیم) در ناکامی گنج‌یابان هستیم. با یاری گرفتن از دیدگاه‌های مارسل موس درباره چیستی جادو و دیدگاه مالینوسکی درباره کارکرد آن، به تحلیل این باورها پرداخته‌ایم.
برای این کار، با ۲۸ نفر از مازندرانی‌های باورمند به گنج مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند و عمیق انجام دادیم. توزیع جغرافیایی این پاسخگویان تقریبا سراسر مازندران (از کیاسر و ساری در شرق تا متل‌قو در غرب این استان)، توزیع سنی از ۲۱ ساله تا ۷۱ ساله و توزیع جنسیتی هم هر دو گروه زن (۸ نفر) و مرد (۲۰ نفر) را در برمی‌گرفت. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد فعالیت گنج‌یابی دارای دو بعد علمی و جادویی است. در بعد علمی، با یاری گرفتن از اطلاعات تاریخی، نقشه و دستگاه گنج‌یاب، به حفاری می‌پردازند؛ اما هنگامی که با ناکامی روبرو می‌شوند، به ‌باورهای جادویی که مناسب وضعیت‌های غیرمطمئن و پیش‌بینی‌ناپذیر است متوسل می‌شوند. از نگاه باورمندان، نیروهای جادویی در موقعیت‌هایی همچون پنهان کردن مکان گنج، جابه‌جایی آن پیش از دسترسی حفاران، آسیب رساندن به حفاران هنگام کشف گنج و نهایتا بد شگون بودن در صورت استخراج و استفاده از گنج، فعال می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

This treasure has a talisman: An anthropological study of the reasons for the failure of treasure hunting in the beliefs of the people of Mazandaran

نویسندگان English

Amir Hashemi Moghaddam 1
Narges Darvishi 2
Sara Ashrafinia 2
Hannaneh Saversofla 2
1 Assistant Professor of Anthropology, Faculty of Cultural Heritage, University of Mazandaran. Babolsar, Iran.
2 B.A in Anthropology, Faculty of Cultural Heritage, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده English

Belief in the existence of hidden treasure—commonly understood as valuable objects such as gold or jewelry buried or concealed in the past—is widespread across cultures, though its forms and meanings vary by context. In Mazandaran, northern Iran, such beliefs are particularly prevalent. The region’s dense concentration of historical sites and sacred places, including shrines of saints, contributes to the perception of these locations as likely repositories of hidden treasure, a belief that can pose risks to tangible cultural heritage through unauthorized excavation.
A significant dimension of treasure beliefs in Mazandaran involves supernatural elements, including the protection of treasure by jinn, spirits, snakes, or talismans, as well as the necessity of prayers or magical rituals to access it. Drawing on Marcel Mauss’s theories on the nature and social functions of magic, this study conceptualizes these beliefs within a broader framework of magical thinking and examines how they reflect and shape aspects of local social life.
The research is based on semi-structured, in-depth interviews with twenty-eight individuals from Mazandaran who hold beliefs in the existence of treasure. Participants were selected from diverse geographical areas across the province, ranging from Kiasar and Sari in the east to Motel Ghoo in the west, and included men and women aged between twenty-one and seventy-one. The findings indicate that supernatural explanations surrounding treasure not only serve to rationalize repeated failures and losses experienced by treasure seekers, but also function paradoxically as protective mechanisms. From the perspective of believers, magical forces are activated in situations such as hiding the location of the treasure, moving treasure before the diggers reach it, harming the diggers when they discover the treasure, and ultimately being a bad omen if the treasure is extracted and used.

کلیدواژه‌ها English

treasure
Mazandaran
magic
unauthorized digging
Marcel Mauss
 
·            اتونی، بهزاد (۱۴۰۲)، واکاوی دیگری از ترکیبِ «پری مار» در بیتی از حدیقه‌الحقیقه سنایی با بهره‌گیری از اساطیر و افسانه‌های عامیانه، متن‌شناسی ادب فارسی، ۵۷(۱): ۶۹-۸۳
·            ایاز، حمید و موسوی سیرجانی، سهیلا (۱۳۹۷)، مفاهیم تمثیلی و نمادین مار در آثار حماسی، غنایی و عرفانی، فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، ۳۵(۱): ۵۳-۷۲.
·            خلیلی، مهدی و رضایی، ایرج (۱۳۹۸)، شرحی بر اشیاء تاریخی به‌دست‌آمده از حفاری‌های غیرمجاز و کشفیات اتفاقی دو سده اخیر (از دوره قاجار تا پهلوی دوم) در مازندران، بر پایه اسناد مکتوب و روایتهای عامیانه، مطالعات باستان‌شناسی پارسه، ۳: ۱۰، صص: ۱۸۲-۱۶۵.
·            رحمانیان، داریوش و حاتمی، زهرا (۱۳۹۱)، سحر و جادو، طلسم و تعویذ و دنیای زنان ر عصر قاجار، دوفصلنامه جستارهای تاریخی، ۳(۲)، ۲۷-۴۴.
·            رضایی‌راد، مجتبی؛ تجری موذنی، زهرا؛ اسمعیلی، علی‌اکبر (۱۴۰۱)، مهم‌ترین مصادیق جرایم علیه میراث فرهنگی و تاریخی در سیاست کیفری ایران، فصلنامه فقه جزای تطبیقی، ۲(۵)، ۶۴۱-۶۴۹.
·            شاکری، ابوالحسن و خدابخشی، حسن (۱۳۹۰)، بررسی جرم حفاری و کاوش غیرمجاز، پژوهش‌نامه حقوق کیفری، ۲: ۲، صص: ۸۴-۶۳.
·            شفیعا، سعید. (۱۴۰۲)، ارائه بسته تقنینی مجازات اقدامات غیرمجاز مرتبط با تجهیزات کاوش یا اکتشاف میراث فرهنگی (18969). تهران، ایران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
·            طاهری، محمدمهدی و معصومی خامنه، دنیا (۱۳۹۸)، حفاظتِ تفویضی از شهرهای اسلامی در عجایبنگاری‌های مسلمانان در سده‌های میانه: کارکرد و صورت طلسم‌های شهری، دوفصلنامه تاریخ علم، ۱۷(۲)، ۲۶۳-۲۹۱.
·            عالی، فاطمه (۱۳۹۰)، مار در اساطیر و ادبیات فارسی، بهارستان سخن، (۱۷)۷: ۱۱۵-۱۳۰.
·            عزیزی‌فر، امیرعباس (۱۳۹۲)، بررسی طلسم و طلسم‌گشایی در قصه‌های عامیانه فارسی (سمک عیار، حسین کُرد و امیرارسلان)، متن‌شناسی ادب فارسی، ۵(۱)، ۸۳-۱۰۰.
·            غنی کله‌لو، کیوان (۱۳۸۸)، جرائم علیه میراث فرهنگی (مطالعه تطبیقی)، چاپ اول، تهران: معاوﻧﺖ ﺣﻘﻮﻗﻲ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻗﻀﺎﻳﻲ ﻗﻮه ﻗﻀﺎﺋﻴﻪ، ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻗﻀﺎﻳﻲ.
·            فریزر، جیمز (۱۳۸۳)، شاخه زرین: پژوهشی در جادو و دین، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
·            کاشفی، واعظ (بی‌تا)، اسرار قاسمی، کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخه خطی شماره ۳۰۹۰.
·            مالینوسکی، برانیسلاو (۱۳۹۵). جادو، علم و دین. ترجمه بهنام خلیلیان و مصطفی آقایی. تهران: جامی.
·            محمدی، علی (۱۳۹۶)، تحلیل تقابل طاووس و مار در داستان رستم و اسفندیار، فصلنامه کهن‌نامه ادب پارسی، ۸(۱): ۲۵-۴۷.
·            مقنی‌پور، مجیدرضا (۱۴۰۳)، طلسم و حفاظت: خوانشی انسان‌شناختی از آگاهی اسطوره‌ای در ایران دورۀ قاجار،نامه انسان‌شناسی، ۲۱(۲)، ۳۲۱-۳۴۴.
·            مکنزی، چارلز فرانسیس (۱۳۵۹)، سفرنامه شمال، برگردان منصوره اتحادیه، تهران: گستره.
·            موس، مارسل (۱۳۹۷)، نظریه‌ی عمومی جادو، ترجمه حسین ترکمن‌نژاد. تهران: مرکز.
·            Arabestani, Mehrdad, and Juli Edo (2011). The Semai’s response to missionary work: From resistance to compliance. Anthropological Notebooks. 17.3: 5-27.
·            Blum, E. & Blum, R. (1970). The Dangerous Hour: The Lore of Crisis and Mystery in Rural Greece. New York: Charles Scribner’s Sons..
·            Celik, Onder (2020). Life Underground: Hunting for Armenian Treasure in a Post-Genocide Landscape, Thesis of doctora, Anthropology department, Johns Hopkins University.
·            Dillinger, Johannes (2012). Magical Treasure Hunting in Europe and North America. Palgrave Macmillan, London.
·            Foster, G. M. (1964). Treasure Tales, and the Image of the Static Economy in a Mexican Peasant Community. The Journal of American Folklore. 77, 39-44.
·            Foster, G. M. (2017/ 1971). Peasant Society and the Image of Limited Good. In Cohen, Y. A.  Man in Adaptation: The Institutional Framework. New York: Routledge. Pp: 298-311.
·            Khosronejad, P. (2016). Modern Persian Amulets and Talismans: a century ethnographical survey on Persian Shiite sacred objects and material religion. First international Conference on Amulets and Talismans in the Muslim World. 19-20 May. Leiden University.
·            Ventura, J.” Popper-Giveon, A. and Abu Rabia, A. (2014). Materialized Beliefs: 'Industrialized' Islamic Amulets, Visual Anthropology, 3(2), 30-47.