نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

معنا، نشانه و بقا در جنگل: کاربرد رویکرد ادواردو کوهن در بوم‌شناسی جنگل‌های هیرکانی (مطالعۀ مردم‏نگارانۀ چندگونه‏ای از جنگل بلیران آمل)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سیدقاسم حسنی
دانشیار انسان‌شناسی، گروه مردم‌شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
10.22034/jasi.2026.2080577.1599
چکیده
زیست‏بوم‌های جنگلی ایران معمولاً در چهارچوب‌های مدیریتی و پژوهشی انسان‌محور مطالعه شده‌اند؛ چهارچوب‌هایی که جنگل را عمدتاً به‌مثابۀ مخزنی از منابع یا فضایی برای مداخلۀ انسانی در نظر می‌گیرند و نقش عاملیت و کنش متقابل گونه‌های غیرانسانی را نادیده می‌گیرند. این رویکرد، درک ما از پویایی‌های واقعی جنگل و روابط پیچیدۀ میان انسان، گیاهان، حیوانات و قارچ‌ها را محدود کرده است. براین‏اساس، پژوهش حاضر با طرح این پرسش که تعاملاتِ میان‌گونه‌ای چگونه ساختار کنش‌گر جنگل را شکل می‌دهند و این کنش‌گری چه دلالت‌هایی برای معیشت انسانی و مدیریت پایدار دارد و با هدفِ تحلیل این تعاملات از منظر میان‌گونه‌ای انجام شده است. روش پژوهش کیفی و مبتنی‏بر ترکیب مطالعات میدانی ژرف، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با جوامع محلی دارای دانش زیستی بومی، و مشاهدۀ کنش‌ها و ارتباطات میان گیاهان، حیوانات و قارچ‌ها در بستر اکولوژیک جنگل‌های ایران است. داده‌ها شامل کنش‌های مادی و آشکار و همچنین کنش‌های نشانه‌ای و ارتباطی میان گونه‌ها بوده و به‌صورت تفسیری تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که جنگل یک سامانۀ کنش‌گر پویا متشکل از شبکه‌ای از تبادل نشانه‌های زیستی، شیمیایی و رفتاری است که در تنظیم زیست‏بوم و تداوم حیات نقش تعیین‌کننده دارند. همچنین مشخص شد که جوامع محلی از طریق تفسیر این نشانه‌ها، دانش کاربردی مهمی برای بقا، درمان و مدیریت پایدار جنگل تولید کرده‌اند. این نتایج نشان می‌دهد که به‌کارگیری رویکرد میان‌گونه‌ای می‌تواند باعث بازاندیشی در سیاست‌های حفاظت و حرکت از مدیریت دستوری به‏سوی مدیریت مشارکتی و بومی‌محور شود و پایداری بلندمدت زیست‏بوم‌های جنگلی را تقویت کند.
کلیدواژه‌ها
رویکرد میان‌گونه‌ای
مردم‌نگاری چندگونه‌ای
جنگل‌های هیرکانی
نشانه‌شناسی زیستی
عاملیت بیش‌از-انسانی
بلیران

موضوعات

عنوان مقاله English

Meaning, Sign and Survival in the Forest: Applying Eduardo Cohen's Approach to the Ecology of Hyrcanian Forests: A Multispecies Ethnographic Study of the Baliran Forest, Amol

نویسنده English

Ghasem Hasani
Associate Professor of Anthropology, Department of Anthropology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده English

This article examines the complex interactions between humans and nonhuman species in Iran’s forest ecosystems through an interspecies approach. Moving beyond a strictly anthropocentric perspective, it conceptualizes the forest as a dynamic network of agencies shaped by reciprocal relations among humans, plants, animals, and fungi. Rather than treating the forest as a passive reservoir of resources, the study foregrounds its role as an active system of communication, meaning-making, and co-production.
The research draws on long-term ethnographic fieldwork, semi-structured interviews with local communities possessing extensive indigenous ecological knowledge, and close observation of multispecies interactions within forest environments. These observations encompass not only visible practices such as hunting, foraging, and animal behavior, but also semiotic processes, including chemical signaling among plants and fungi, structural transformations in vegetation, and patterned animal responses to environmental change.
The findings demonstrate that forests continuously generate and exchange biosemiotic signals—such as fungal scents, plant stress responses, and animal movements—that regulate ecological processes and sustain multispecies life. For local human communities, these signs carry practical and symbolic significance. Over generations, inhabitants have learned to interpret and respond to them, integrating this knowledge into livelihood strategies, healing practices, and forms of sustainable forest management.
The article concludes by arguing that adopting an interspecies perspective is essential for rethinking conservation and management policies in Iran’s forest ecosystems. Recognizing nonhuman agency and semiotic participation enables a shift away from top-down, technocratic models toward participatory, community-based approaches that enhance ecological resilience and long-term sustainability.

کلیدواژه‌ها English

Interspecies relations
Multispecies ethnography
Biosemiotics
More-than-human agency
Indigenous ecological knowledge
Hyrcanian forests
Biliran
 
1.شیروانی، انوشیروان، قمی اویلی، علی. (۱۳۹۸). جنگل‏های هیرکانی: فرصت‏ها و چالش‏ها. پژوهش گردشگری. سال اول. شماره سوم. ۵۴-۴۷.       
2.قیصریان سیده آذر. فاتحی پرویز. اعتماد وحید.(1402). برآورد شاخص‏های تنوع گونه‏ای در جنگل‏های هیرکانی با استفاده از داده‏های ماهوارۀ سنتینل-2 (مطالعة موردی: جنگل خیرود، استان مازندران). نشریۀ جنگل و فرآورده های چوب. دورۀ 76. شماره 3. 229-243.
3.مروی مهاجر، محمدرضا (1392)، جنگل‏شناسـی و پـرورش جنگـل. تهران: دانشـگاه تهـران.
4. جوانمیری پور؛ عباسعلی نوبخت؛ اسحق عطایی؛ داریوش بیات؛ جلیل کرمی؛ نریمان بیات. (1398). بررسی سنجش آگاهی مردم درخصوص ارزش جنگل‏های هیرکانی در حوزه‏های فریرود ـ زیلکی رود، دوهزار- سه هزار، بلیران و چهلچا. نشریۀ اقتصاد محیط‏زیست و منابع طبیعی. دورۀ 3، شماره 6، 1-28.
5.جوانمیری پور محسن، وحید اعتماد و حمید صوفی مریو. (1401). بررسی برخی ویژگی‏های ساختاری تیپ‌های جنگلی موجود در جنگل‌های هیرکانی (مطالعۀ موردی جنگل پلنگ‌دره شهرستان سوادکوه). مجلۀ پژوهش‏های گیاهی. دورۀ 35، شمارۀ 1. بهار. 47-67.
 
1.     Berkes, F. (2012). Sacred ecology (3rd ed.). New York: Routledge.
2.     Choat, B., Jansen, S., Brodribb, T. J., et al. (2012). Global convergence in the vulnerability of forests to drought. Nature, 491(7426), 752–755. https://doi.org/10.1038/nature11688
3.     Filotas, É., Morin, H., Gauthier, S., & Bergeron, Y. (2023). Network framework for forest ecology and management. In Boreal forests in the face of climate change (pp. 491–510). Springer.
4.     Forzieri, G., Dakos, V., McDowell, N. G., et al. (2022). Forest vulnerability to climate change: A review for future research framework. Forests, 13(6), 917. https://doi.org/10.3390/f13060917
5.     Haraway, D. J. (2008). When species meet. University of Minnesota Press.
6.     Haraway, D. (2016). Staying with the trouble: Making kin in the Chthulucene. Durham, North Carolina: Duke University Press.
7.     Ingold, T. (2000). The perception of the environment: Essays on livelihood, dwelling and skill. New York: Routledge.
8.     Ingold, T. (2017). The art of inquiry: The life of a research question. Routledge.
9.     Janzen, D. H. (1979). How to be a fig. Annual Review of Ecology and Systematics, 10, 13–51. https://doi.org/10.1146/annurev.es.10.110179.000305
10.  Kashian, D. M., Zak, D. R., Barnes, B. V., & Spurr, S. H. (2023). Forest ecology (5th ed.). New York: Wiley-Blackwell.
11.  Kirksey, S. E., & Helmreich, S. (2010). The emergence of multispecies ethnography. Cultural Anthropology, 25(4), 545–571. https://doi.org/10.1111/j.1548-1360.2010.01069.x
12.  Kohn, E. (2013). How forests think: Toward an anthropology beyond the human. California: University of California Press.
13.  Leopold, A. (1949/1989). A Sand County almanac: And sketches here and there. London: Oxford University Press.
14.  Marvi Mohajer, M. R. (2013). Silviculture of Iran's forests. Tehran: University of Tehran Press.
15.  Montoya, D., Rogers, L., & Memmott, J. (2019). The functional complex network approach to foster forest resilience to global changes. Forest Ecosystems, 6(1), 14. https://doi.org/10.1186/s40663-019-0185-7
16.  Niknam, A., Sarli, R., Taherizadeh, M. et al. (2024) REDD implementation for greenhouse gas reduction and climate change mitigation in Hyrcanian forests: a case study of the Kojoor Watershed, Northern Iran. Environ Monit Assess. 196 (474): 1-19. https://doi.org/10.1007/s10661-024-12616-z
17.  Packham, J. R., Harding, D. J. L., Hilton, G. M., & Studdard, R. A. (1992). Functional ecology of woodlands and forests. Springer.
18.  Peirce, C. S. (1931–1958). Collected papers of Charles Sanders Peirce (C. Hartshorne & P. Weiss, Eds.). Harvard University Press.
19.  Saldaña, J. (2021). The coding manual for qualitative researchers (4th ed.). California: Sage Publications.
20.  Sebeok, T. A. (2001). Signs: An introduction to semiotics. Toronto: University of Toronto Press.
21.  Scherer-Lorenzen, M., Körner, C., & Schulze, E.-D. (Eds.). (2005). Forest diversity and function: Temperate and boreal systems. New York: Springer.
22.  Tsing, A. L. (2005). Friction: An ethnography of global connection. Princeton University Press.
23.  Tsing, A. L. (2012). Unruly edges: Mushrooms as companion species. Environmental Humanities, 1(1), 141–154. https://doi.org/10.1215/22011919-361301
24.  Tsing, A. L. (2015). The mushroom at the end of the world: On the possibility of life in capitalist ruins. Princeton: Princeton University Press.
25.  Tsing, A. L., Swanson, H. A., Gan, E., & Bubandt, N. (Eds.). (2017). Arts of living on a damaged planet: Ghosts and monsters of the Anthropocene. Minnesota: University of Minnesota Press.
26.  Van Dooren, T., Kirksey, S., & Münster, U. (2016). Multispecies studies: Cultivating arts of attentiveness. Environmental Humanities, 8(1), 1–23. https://doi.org/10.1215/22011919-3527698
نامه انسان‌شناسی
دوره 22، شماره 40
شهریور 1404
صفحه 111-135