نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

تحول نظام‌های حمایت ادبی در ایران و کشمکش بوطیقاهای کلاسیک و نو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
علیرضا مرادی
استادیار جامعه‌شناسی، گروه مطالعات فرهنگی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران. ایران.
10.22034/jasi.2026.2079850.1596
چکیده
این مقاله با تمرکز بر تحلیل تاریخی و نهادیِ نظام‌های حمایت ادبی در ایران، می‌کوشد سازوکارهای مؤثر در برساخت و تثبیت بوطیقاهای کلاسیک و نو را تبیین کند. مسئله‌ی اصلی پژوهش آن است که چگونه شبکه‌های حامی ـ شامل دولت، دانشگاه، مطبوعات، احزاب و نهادهای بین‌المللی ـ در طول سده‌ی اخیر مسیر تحول ادبیات فارسی را جهت داده‌اند و چه عواملی موجب برتری یا حاشیه‌نشینی جریان‌های ادبی مختلف شده است. هدف مطالعه، آشکارسازی رابطه‌ی میان حمایت نهادی و شکل‌گیری بوطیقاهای رقیب در ادبیات فارسی است تا نشان دهد تحول شعر و رمان مدرن نه صرفاً حاصل نوآوری فردی، بلکه محصول تعامل نیروهای اجتماعی، فرهنگی و ایدئولوژیک است.
    پژوهش بر مبنای چارچوب نظری آندره لِفور و با روش خوانش نهادیِ بازنویسی‌ها و بازتاب‌های تاریخی انجام شده است. داده‌ها از تحلیل متون ادبی، نشریات، تاریخ‌های ادبی، نقدها و اسناد سیاست فرهنگی گردآوری و در قالب مقایسه‌ی تطبیقی میان دوره‌های قاجار تا پس از انقلاب بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام‌های حمایتی رسمی در دوره‌های مختلف  با تکیه بر تمهیدات بودجه‌ای، مقررات نشر و سازوکارهای ممیزی،  الگوهای مشروعیت فرهنگی برای بوطیقای کلاسیک را بازتولید کرده­اند. در مقابل، مطبوعات مستقل، حزب توده، حلقه‌های روشنفکری، کانون نویسندگان و شبکه‌های دیاسپورا به‌عنوان حامیان متمایز، به پشتیبانی از  شعر نیمایی، داستان و رمان واقع‌گرای مدرن و گونه‌ای ادبیات متعهدِ انتقادی (اغلب با گرایش‌های چپ‌گرا) ) پرداخته و زمینه‌ی ظهور بوطیقای نوین فارسی را فراهم ساخته‌اند.
کلیدواژه‌ها
بوطیقای نوین فارسی
نظام‌های حمایت ادبی
آندره لِفور
سیاست فرهنگی

موضوعات

عنوان مقاله English

The Transformation of Literary Patronage Systems in Iran and the Contest between Classical and Modern Poetics

نویسنده English

Alireza Moradi
Assistant professor, Department of Cultural Studies, Institute for Cultural and Social Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

This study, focusing on a historical and institutional analysis of literary patronage systems in Iran, seeks to elucidate the mechanisms that have shaped and consolidated both classical and modern Persian poetics. The central research question concerns how networks of patrons- including the state, universities, the press, political parties, and international institutions- have directed the course of Persian literary transformation over the past century, and what factors have determined the dominance or marginalization of different literary movements. The study aims to reveal the relationship between institutional support and the formation of competing poetics, demonstrating that the evolution of modern poetry and fiction is not merely the result of individual creativity but rather the product of complex interactions among social, cultural, and ideological forces.
Grounded in André Lefevere’s theoretical framework, the research employs an institutional reading of literary rewritings and historical reflections. Data were gathered from analyses of literary texts, journals, literary histories, critical essays, and cultural policy documents, and examined through a comparative study spanning from the Qajar era to the post-revolutionary period. The findings indicate that official patronage systems in various periods, through budgetary allocations, publishing regulations, and censorship mechanisms, have continually reproduced cultural legitimacy models favoring classical poetics. Conversely, independent journals, the Tudeh Party, intellectual circles, the Writers’ Association, and diasporic networks emerged as alternative patrons, supporting Nimaic poetry (so-called New Poem, attributed to Nima Yooshij), modern realist fiction, and a socially committed, often left-oriented, critical literature—thus fostering the rise of a distinctly modern Persian poetics.

کلیدواژه‌ها English

Modern Persian poetics؛ literary patronage systems؛ André
؛ ؛ ؛ Lefevere؛ cultural policy
آبراهامیان، یرواند (1377). ایران بین دو انقلاب. ترجمه کاظم فیروزمند و حسن شمس­آوری. تهران: مرکز.
آرین­پور، یحیی (1372). از صبا تا نیما، (جلد دوم، چاپ پنجم). تهران: زوار.
آشوری، داریوش (1377). ما و مدرنیت. تهران: صراط.
انجمن مرغ مقلد (2023). نیما یوشیج، سیاست و حزب توده: بازیابی شده در 08 آذر 1404 از:
https://mockingbirdassociation.com/oral-history/nima-yoshij,-politics-and-the-tudeh-party/
ایرنا. (۱۴۰۰، ۱۷ شهریور). گزارش ایرنا درباره مشکلات انجمن‌های ادبی. بازیابی شده از:
https://www.ulkamiz.ir/?p=10712 
آوانسیان، اردشیر (1369). خاطرات (1326-1320). آلمان: انتشارات حزب دموکراتیک مردم ایران.
بروجردی، مهرزاد (1389). تراشیدم، پرستیدم، شکستم. تهران: نگاه معاصر
بهار، محمدتقی (1326). نطق رئیس نخستین کنگره نویسندگان ایران، تهران: چاپخانه رنگین
بهار، محمدتقی  (1297). مرام ما. در گزیدۀ مجلۀ دانشکده (به کوشش علی ایلنت). تهران: مدید.(چاپ 1398)
پارسی‌نژاد، ایرج  (۱۴۰۰، ۷ مهر). روایت ایرج پارسی‌نژاد از روشنفکران. فرارو. بازیابی شده از:
  https://fararu.com/fa/tiny/news-506903
خامه­ای، انور (1397). حیات سیاسی نیما یوشیج و صادق هدایت. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازیابی شده از: 
                                                         https://www.cgie.org.ir/fa/news/217505/
خامه‌ای، انور (1368). چهار چهره: خاطرات و تفکرات. تهران: قصیده‌سرا.
خامه­ای، انور (1378). فرهنگ، سیاست و تحول اجتماعی. تهران: چاپخش.
خامه­ای، انور (1392). یاد و خاطره‎ای از خالق «سنگ صبور» به روایت دکتر انور خامه‎ای. قابل بازیابی در:
https://www.cgie.org.ir/fa/news/9868
خبرگزاری جمهوری اسلامی (۱۳۹۹، ۱۹ شهریور). حمایت از جریان‌های اصیل ادبی، هدف محافل ادبی کتابخانه‌ها اعلام شد. بازیابی شده از:                                                                                                  https://irna.ir/xjBh7Q
خطیبی، حسین (1377). مؤسسات علمی، ادبی و دانشگاهی تهران و مشاهیر فرهنگی ایران قبل و بعد از شهریور 1320. تاریخ معاصر ایران، 6، 292-251
رادفر، سعید (1403) انگیزه­های تاریخ ادبیات­نگاری در میان تذکره­نویسان فارسی، نقد ادبی.67(17).262-225 .
روزبه، محمدرضا (1391)، ادبیات معاصر ایران (نثر)، (چاپ پنجم). تهران: روزگار.
ریاحی، محمدامین (1389). هزاره فردوسی: مجموعه مقالات دانشمندان ایران و ایران‌شناسان جهان به مناسبت یک هزارمین سالروز تولد فردوسی. موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران و دانشگاه مک‌گیل.
سپانلو، محمدعلی (1374). نویسندگان پیشرو ایران: از مشروطیت تا 1350. تهران: نگاه.
صالحی، نرگس؛ طالبیان، یحیی و محبتی، مهدی (1401) گونه‌شناسی نقد ادبی در نشریه ارمغان». جستارهای نوین ادبی، شماره 219، 128-101
صفایی، ابراهیم (1356). رضاشاه کبیر و تحولات فرهنگی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
صدرهاشمی، محمد (1364). تاریخ جرائد و مجلات ایران (جلد 4). اصفهان: انتشارات کمال.
طبری، احسان (1402) از خارها به سوی ستاره‌ها: مجموعه مقدمه‌ها، نقدها و تقریظ‌ها (گ. اُمید سحر، ه. رحمانی و ب. مطلب‌زاده، گردآورندگان). بی‌جا: بی‌نا. بازیابی:    https://iran-archive.com/fa/taxonomy/term/3110
طرفداری، علی­محمد (1401). بررسی روند و رویکردهای برگزاری مراسم هزارۀ فردوسی ۱۳۱۳ ش در جهان. گنجینه اسناد، 32(4)، 76-46
طرفداری، علی­محمد (1403). پیوند ملی‌گرایی شاهنشاهی و برپایی مراسم هزاره فردوسی در دوره پهلوی اول. تاریخ اسلام، 25(2)، 211-179
عابدینی، حسن (2020). موقعیت کنونی نقد ادبی در ایران، فصلنامه علمی فرهنگی مترجم.
عباسپور، مرتضی (1402). نیک‌منظری شاهان غزنوی در مدایح فرخی، عنصری و منوچهری. پژوهش‌های نوین ادبی،2(1)،20-1
علایی، مشیت  (1387). ظلمات سرد جهان: نگاهی به «مدایح بی‌صله» احمد شاملو. اندیشه و هنر، 14-13، 131-123
غلامی‌جلیسه، مجید (1389). شمارگان در کتاب‌های چاپ سنگی ایران. کتاب ماه، 14(3)، 92-98.
قاسمی، سیدفرید (1372). راهنمای مطبوعات ایران (1371-1357)، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.
کاظمی، فریبا  (1379). مطبوعات ایران: نشریات ادبی؛ پیشینه تاریخی، موقعیت و جایگاه فعلی، رسانه، 11(2)، 79-70
کاظمی، فریبا (1380). ارزیابی جایگاه و موقعیت نشریات ادبی ایران. رسانه، 46، 118-127
کریمی‌حکاک، احمد (1372). نقد ادبی در ایران معاصر: فرضیه‌ها، فضاها و فرآورده‌ها. ایران‌نامه، 12(1)، 34-3.
متینی، جلال (1375). فروزانفر و سخن و سخنوران. ایران‌شناسی، 8(4)،692-665
مصباحی­پور ایرانیان، جمشید (1358). واقعیت اجتماعی و جهان داستان؛ چاپ اول، تهران: امیرکبیر
معتقدی، ربابه (1380). سانسور در مطبوعات عصر پهلوی اول، گنجینه اسناد، زمستان ۱۳۸۰، شماره ۴۴
نوروز مرادی، کوروش (1383). مجله «گل زرد»: شاهکار ادبیات عامیانه ایران در اواخر قاجار. پیام بهارستان، 40، 30-47
نیما یوشیج ( 1376). نامه‌ها (به کوشش س. طاهباز). چاپ سوم. تهران: انتشارات علم.
نیمایوشیج (1364). مجموعه آثار نیما یوشیج؛ دفتر اول شعر، به کوشش سیروس طاهباز و شراگیم یوشیج.چاپ اول، تهران: نشر ناشر
همراز، ویدا (1376) نهادهای فرهنگی در حکومت رضاشاه، تاریخ معاصر ایران، 1(1)، 63-50.
Haddadian-Moghaddam, Esmaeil (2014) Literary Translation in Modern Iran: A Sociological Study. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2014, ISBN 978 90 272 5854 0 (hbk), 236 pp. Published online by Cambridge University Press.
Lefevere, A. (2017). Translation, rewriting, and manipulation of literary fame. London: Routledge.
Shakeri, Abdolrasoul and Farahmandfar, Masoud (2024) Literature and Periodicals in Contemporary Iran. International Journal of Persian Literature (2024) 9: 145–160.  https://doi.org/10.5325/intejperslite.9.0145
نامه انسان‌شناسی
دوره 22، شماره 40
شهریور 1404
صفحه 267-298