نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

دین به مثابه ابزاری در فرهنگ پزشکی؛ تقدیرگرایی و توسل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
دین در جوامع سنتی، علاوه‏بر کارکرد معنوی، نقش تبیینی و درمانی نیز بر عهده داشت. در جامعۀ ایران دورۀ قاجار باورهای دینی مردم، به‌ویژه انگاره‌های تقدیرگرایی و توسل، به شکل‌گیری الگوی درمانی قدسی ـ آیینی انجامید. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که این دو انگاره چگونه بر رفتار درمانی ایرانیان تأثیر گذاشته و چه پیامدهایی برای مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی و کارآمدی نظام پزشکی، اعم از طب سنتی و نوین، داشته‌اند. سؤال پژوهش این است که تعامل تقدیرگرایی و توسل چگونه موجب شکل‌گیری یک نظام درمانی آیینی شده و چه تأثیری بر پذیرش یا مقاومت دربرابر طب جدید داشته است. مدعای پژوهش بر این اساس است که تقدیرگرایی و توسل با کاهش مسئولیت فردی و تشویق به توسل به مکان‌ها، اشیا، و متون مقدس موجب تضعیف کارآمدی طب سنتی و مانع توسعۀ طب نوین شده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و روش تحلیل محتوای کیفی، منابعی شامل سفرنامه‌ها، گزارش‌های پزشکی، متون دینی، و اسناد دورۀ قاجار را بررسی و الگوهای معنایی مرتبط با این دو انگاره را تحلیل می‌کند. نتایج نشان می‌دهد تعامل تقدیرگرایی و توسل، ضمن ایجاد آرامش روانی، نظام درمانی آیینی قدرتمندی به‏وجود آورد که در مواجهه با بحران‌های سلامت فعال‌تر می‌شد اما کارآمدی طب سنتی و نوین را محدود می‌کرد و مسئولیت‌پذیری مردم در مراقبت از سلامت را کاهش می‌داد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Religion as a Tool in Medical Culture: A Social Study in Iran during the Qajar Period (Predestination and Recourse)

نویسنده English

Abbas mierzaee
Assistant professor, Department of History and Civilization of Islamic Nations, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

Various functions are envisaged for religion and parts of it are emphasized more in different societies. This issue can be also investigated in the Iranian society of the Qajar period. The Qajar period was a period when religion and religious teachings played a prominent role among the people and various areas of people's lives were tied to religious teachings. One of these areas was related to medicine. During this period, the state of diseases in the society was unfavorable and modern medicine took its first steps of development. The question raised in this article was how Qajar Iranians used religion in the healing process. The hypothesis followed was that religious teachings seemed to have a serious role in the field of treating diseases and even their spread in the Qajar period. Examining the works written in this period, including historiography, travelogues, etc., showed that the two ideas of predestination and recourse obviously played a prominent role in the field of health issues. These two were the most extensive religious concepts in the mentioned field among Iranians during this period.

کلیدواژه‌ها English

Qajar
history of medicine
predestination
recourse
اردبیلی (1316ق.). گزارشی از همه‏گیری وبا و طاعون در سال 1310. نسخۀ خطی، شمارۀ 12423-10.
اعتماد السلطنه (1350). روزنامۀ خاطرات اعتماد السلطنه (مربوط به سال‏های 1292-1313 هجری). با مقدمۀ ایرج افشار، امیرکبیر، تهران.
امان الله بن فتحعلی شاه (1285ق.). امان البلیه. نسخۀ خطی، کتابخانۀ ملی، شمارۀ 1732817.
امانت، عباس (1383). قبلۀ عالم. تهران: کارنامه.
آنه (1368). اوران ایرانی، ترجمۀ ایرج پروشانی. تهران: چاپخانۀ سپر.
اورسل، هارنست (1353). سفرنامۀ اورسل. مترجم علی اصغر سعیدی. تهران: زوار.
اولیویه (۱۳۷۱). سفرنامه، مترجم محمد طاهر میرزا. تهران: اطلاعات.
براون، ادوارد گرانویل (1387). یک سال میان ایرانیان. مترجم مانی صالحی علامه. تهران: اختران.
بروگش، هینریش (1368). سفری به دربار سلطان صاحبقران. مترجم حسین کردبچه. تهران: اطلاعات.
بلوشر (1363). سفرنامۀ بلوشر. مترجم کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.
بنتان، اگوست (بی‌تا). سفرنامۀ اگوست بنتان. مترجم منصوره نظام مافی اتحادیه. بی‌جا.
بنجامین، کرمر ساموئل (1369). ایران و ایرانیان عصر ناصرالدین شاه (سفرنامۀ بنجامین). مترجم محمدحسین کردبچه. تهران: جاویدان.
پولاک، یاکوب ادوارد (1368). سفرنامه پولاک؛ ایران و ایرانیان. مترجم کیکاوس جهانداری. تهران: خوارزمی.
پیت، کلنل چارلز ادارد (1365). سفرنامۀ خراسان و سیستان. مترجم قدرت الله روشنی زعفرانی و مهداد رهبری، تهران: یزدان.
تاورنیه (بی‌تا). سفرنامۀ تاورنیه. مترجم ابوتراب نوری. اصفهان: سنایی.
حسینی تبریزی، علی بن محمد (1316ق.). قانون العلاج. شمارۀ کتابخانۀ مجلس: 2386IR- -11
حق‌نظر، حکیم‌باشی (1292). حل معما در آداب حدوث مرض وبا. کتابخانۀ ملی، شناسه 1126165.
داگلاس، ویلیام (1377). سرزمین شگفت‏انگیز و مردمی مهربان و دوست‏داشتنی. مترجم فریدون سنجر. تهران: گوتنبرگ.
دروویل، گاسپار (1365). سفر در ایران. مترجم منوچهر اعتماد مقدم. تهران: شباویز.
دوگوبینو، کنت (1385). سه سال در ایران. مترجم منصوری. تهران: نگارستان کتاب.
راولینسون، سرهنری (1362). سفرنامه راولینسون. مترجم دکتر سکندر امان‌اللهی بهاروند. تهران: آگاه.
رایس، کلارا کیلور (1384). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آن‏ها. مترجم اسدالله آزاد. تهران: کتابدار.
ژوبر، پیرامده (١٣٤٧). مسافرت در ارمنستان و ایران. مترجم علیقلی اعتماد مقدم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
سایکس (1910). سفرنامۀ ژنرال سرپرسی سایکس، یا، ده هزار میل در ایران. مترجم حسین سعادت نورى. بی‏جا.
سرنا، کارلا (1363). مردم و دیدنی‏های ایران: سفرنامة مادام کارلا سرنا. مترجم غلامرضـا سـمیعی، تهـران: نشر نو.
شاردن (1372). سفرنامۀ شاردن. مترجم اقبال یغمایی، تهران: طوس.
شجاعی، جواد (1388). تقدیرگرایی عامیانه، ریشه و پیامدها. پژوهش‌نامه، (41). 151-180.
شل، لیدی (1362). خاطرات لیدی شیل. مترجم حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
طالبوف، عبدالرحیم (1346). کتاب احمد. تهران: سازمان کتاب‏های جیبی.
طیبی سیدمحمد و کاویانی حمید (1393). طب در ایران عصر قاجار براساس سفرنامه‌های سیاحان غربی. پژوهش‌نامۀ تاریخ، 9(35)، 1-25.
عین السلطنه، قهرمان میرزا (1374). روزنامۀ خاطرات عین السلطنه، به‏کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: اساطیر.
فصیح مراغه‏ای، عبدالغفار بن محمد (1261ق.). تاریخ چند حادثه در مراغه و آذربایجان، نسخۀ خطی، شمارۀ IR1413.
فلور، ویلم (1386). سلامت مردم در ایران در دورۀ قاجار. مترجم ایرج نبی‏پور، بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی؛ تهران: دانشگاه علوم پزشکی، مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی.
فووریه (بی‏تا) سه سال در دربار ایران. مترجم عباس اقبال آشتیانی، تهران: دنیای کتاب.
قهرمانی اصل و همکاران (1395). موانع اجتماعی و فرهنگی گسترش طب نوین در جامعۀ عصر قاجار. فصلنامه مطالعات راهبردی، (3)، 99-116.
کاشانی، میرزا علی‌محمدخان (1317). ملاحظات سیاسی در امور بنادر فارس. روزنامه ثریا، 2(2)، 16ذی القعده.
کاشانی، میرزا علی‌محمدخان (3 شعبان 1316). بقیۀ مقالۀ نعم علم و نقم جهل. روزنامه ثریا. 1(8)، 11.
کاشانی، میرزا علی‌محمدخان (16 ذی القعده 1317). ملاحظات سیاسی در امور بنادر فارس. روزنامه ثریا. 2(2)، 18
کاشانی، میرزا علی‌محمدخان (26 شعبان 1316). هل یستوی الاعمی و البصیر. روزنامه ثریا. 1(11)، 13.
کاشانی، میرزا علی‌محمدخان (چهارم رمضان 1317). بقیۀ مقالۀ مصاحبه از نمرۀ 28. روزنامه ثریا، 2(11)، 18
کثیری، مسعود (1395). تأثیر باورهای طبی مغولان در طب عامیانه دورۀ قاجار. فصلنامه اخلاق و تاریخ پزشکی. (4)، 30-42.
کیانی، صدیقه (1391). نگاهی مردم‏شناختی به شیوه‏های پزشکی سنتی و عامیانۀ مردم ایران. کتاب ماه علوم و فنون. (68)، 78-83.
لایارد، هنری استون (۱۳۶۷). سفرنامۀ لایارد هنری استون. مترجم مهراب امیری، تهران: وحید.
لوی برول، لوسین (1393). کارکردهای ذهنی در جوامع عقب‏افتاده. مترجم یدالله موقن، تهران: هرمس.
بی‏نا (بی‏تا). مجموعۀ دعا و طب. کتابخانۀ ملی، شناسۀ 1764985.
وقایع اتفاقیه (1373). کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه.
ویشارد، جان (۱۳۶۳). بیست سال در ایران. مترجم علی پیرنیا. تهران: نوین.
ویلس، چارلز جیمس (1363). تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجار. مترجم سید عبدالله، به‏کوشش دودانگه و نیک‏نام، تهران: زرین.