نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

طلسم و حفاظت: خوانشی انسان‌شناختی از آگاهی اسطوره‌ای در ایران دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسنده مسئول)
چکیده
این پژوهش به بررسی نقش و کارکرد طلسم‏ها در فرهنگ عامۀ ایرانِ عصر قاجار می‌پردازد و مسئلۀ اصلی آن، فهم چرایی تداوم و کارآمدی این اشیای آیینی در نظام ذهنی و زیستی مردم آن دوره است. پرسش بنیادین مقاله آن است که طلسم‏ها در چه چهارچوب معرفتی‏ای معنا می‌یافتند و چگونه می‌توان آن‏ها را، فراتر از تلقی خرافی، به‌مثابۀ نمود نوعی شناخت نمادین تبیین کرد. پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ تفسیری و برپایۀ نظریۀ «آگاهی اسطوره‏ای» ارنست کاسیرر انجام شده و با اتکا به منابع تاریخی، سفرنامه‌ها، نسخه‌های علوم غریبه، و شواهد مادی باقی‌مانده سازوکار نمادین کارکرد طلسم‏ها را بازسازی می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در جهان‌بینی اسطوره‏ای مردم قاجار رابطۀ میان نشانه و واقعیت گسسته نیست، بلکه براساس منطق همانندی، مجاورت و مشارکت قدسی عمل می‌کند؛ ازاین‏رو، طلسم صرفاً بازنمای حفاظت نیست بلکه خودِ حفاظت است که در قالب نوشتار، ماده، و آیین متجسد می‌شود. نتیجه آن‏که فهم طلسم‏ها نیازمند درک نوعی عقلانیت نمادین است که در آنْ معنا از رهگذر تجربۀ زیسته و ارتباط قدسی با جهان حاصل می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Talisman and Protection: An Anthropological Reading of Mythical Consciousness in Qajar Iran

نویسنده English

Majidreza Moghanipour
Associate. Prof. Department of Art. Faculty of Art & Architecture, Shiraz University.
چکیده English

This study examines the role and function of talismans in the popular culture of Qajar-period Iran. The central problem addressed is the persistence and perceived efficacy of these ritual objects within the cognitive and existential framework of that era. The core question asks how talismans acquired meaning in their own epistemic context, and how they can be interpreted—beyond the conventional notion of superstition—as expressions of a symbolic mode of knowing. Adopting an interpretive-analytical approach, the research draws on Ernst Cassirer’s theory of “mythical consciousness” and analyzes historical sources, travelogues, occult manuscripts, and surviving material evidence to reconstruct the symbolic logic that animated the use of talismans. Findings indicate that in the mythic worldview of Qajar society, the relationship between sign and reality was not divided but operated through the principles of resemblance, contiguity, and sacred participation. Hence, a talisman was not merely a representation of protection but the very embodiment of protective power realized through word, material, and ritual. Understanding such objects requires recognition of a distinctive symbolic rationality in which meaning emerges through lived experience and the sacred interrelation between human beings and the world.

کلیدواژه‌ها English

Talisman
Mythical Consciousness
Ernst Cassirer
Qajar Period
Symbolic Causality
امان‌الله بن فتحعلی‌شاه قاجار (بی‏تا). امان‌البلایه، نسخۀ خطی شمارۀ ۶۶۵، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، سدۀ سیزدهم هجری شمسی.
بلوکباشی، علی (۱۳۸۱). دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، به‌کوشش سیدکاظم بجنوردی، جلد ۱۱، تهران: مرکز نشر دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
پاتینجر، هنری (۱۳۴۸). سفر به سیستان‏وبلوچستان، ترجمۀ شاپور گودرزی، تهران: دهخدا.
پولاک، ژاکوب ادوارد (۱۳۶۸). سفرنامۀ پولاک، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
تناولی، پرویز (۱۳۹۴). طلسم: تعویذهای ایرانی، تهران: بنگاه.
دالمانی، هانری رنه (۱۳۳۵). سفر از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ غلامضا سمیعی، تهران: امیرکبیر.
رحمانیان، داوود و حاتمی، زهرا (۱۳۹۱). سحر و جادو، طلسم و افسون، و جهان زنان در عصر قاجار، فصلنامه مطالعات تاریخی، ۳(۲): ۲۷۴۴.
رساله در علوم غریبه و طلسمات (بی‏تا). نسخۀ خطی شمارۀ ۱۸۱۴۰، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، سدۀ سیزدهم هجری شمسی.
شیل، آن ماری (۱۳۶۲). یادداشت‌های بانو شیل، ترجمۀ حسین ابوترابیان. تهران: بی‌نا.
شهری، جعفر (۱۳۹8). تهران قدیم، جلد ۴، تهران: معین.
غلام‌علی بن طهماسب میرزا (بی‏تا). جُنگ العلوم الغریبة و الطلسمات، نسخۀ خطی شمارۀ ۶۱۷۰، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، سدۀ سیزدهم هجری شمسی.
فلور، ویلم (۱۳۶۶). تاریخ اجتماعی ایران در دوران قاجار، جلد ۱، ترجمۀ ابوالقاسم سری. تهران: توس.
فلور، ویلم (۱۳۸۶). سلامت مردم در ایران قاجار، بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی.
کاسیرر، ارنست (1390). فلسفۀ صورت‌های نمادین، جلد دوم: اندیشۀ اسطوره‏ای، ترجمۀ یدالله موقن، تهران: هرمس.
کولیوِر-رایس، کلارا (۱۳۶۳). زنان ایران و سبک زندگی آنان، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد: آستان قدس رضوی.
موقن، یدالله (۱۳۸۹). ارنست کاسیرر؛ فیلسوف فرهنگ، چاپ اول، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
لیارد، آستن هنری (۱۳۶۷). سفرنامۀ لیارد: سرگذشت اولین روزهای من در ایران، ترجمۀ مهراب امیری.تهران: دهخدا.
مصطفی بن اسماعیل علوی موسوی (بی‏تا). طلسم شاهی، نسخۀ خطی شمارۀ ۸۲۰، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، سدۀ سیزدهم هجری شمسی.
هدایت، صادق (1395). نیرنگستان. تهران: جاویدان.
ویشارد، جان (۱۳۶۳). بیست سال در ایران. ترجمۀ علی پیرنیا. تهران: نوین.
ویلز، چارلز. جیمز. (۱۳۶۷). ایران یک سده پیش. ترجمۀ غلامحسین قراگوزلو. تهران: اقبال.