نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

بررسی تجربه سوگ در دوران کرونا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
اکبر طالب پور
دانشیار، گروه علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌‌اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه‌الزهرا، تهران، ایران
10.22034/jasi.2026.733663
چکیده
این مطالعه به دنبال بررسی تجربه سوگ کرونایی با استفاده از نظریه مبنایی برای ایجاد مدل پارادایمی سوگ کرونایی و تولید نظریه بومی در این زمینه بود. علاوه‌براین، در صدد پاسخ به چهار پرسش اساسی درباره مناسک سوگ کرونایی، کارکردهای آشکار و پنهان سوگواری کرونایی، تغییرات آیین‌های سوگ کرونایی و در نهایت تبعات سوگ تأخیری در بازماندگان بر پایه تجربه زیسته آنان بودیم. داده­ها از طریق انجام مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۵۰ نفر از افرادی که در کرونا فقدان یکی از بستگان خود را تجربه کرده‌بودند، گردآوری شد و مصاحبه با آنان تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از نرم‌افزار مکس‌کیودا انجام گرفت. نتایج نشان دادند شیوع کرونا و فاصله‌گذاری اجتماعی در قالب شرایط علی، شیوع ویروس، سرعت انتقال و همه‌گیری کرونا به‌عنوان شرایط مداخله‌گر و در نهایت تغییرات مناسک و آیین‌های سوگواری محدود و مختصر شدن مراسم سنتی سوگواری و به جا نیاوردن آداب دینی تدفین به‌عنوان شرایط زمینه‌ای پدیده محوری سوگ کرونایی را در پی داشت. سوگ کرونایی به راهبردهایی چون برگزاری سوگواری آنلاین، برگزاری مراسم با حضور اعضای نزدیک خانواده، عدم توزیع نذورات و عدم برگزاری مراسم در مسجد شد که پیامدهای ناتوانی در طی سوگ نرمال، ناباوری مرگ و گسترده شدن سیطره حس تنهایی را دربرداشت و ماحصل نهایی آن سوگ پیچیده و ابرازنشده بود .بر پایه نتایج پژوهش، برگزاری سوگواری کرونایی در کنار کارکردهای مثبتی همچون کاهش هزینه‌های اقتصادی و پررنگ‌تر شدن ابعاد معنوی سوگواری، کارکردهای منفی مانند ناتوانی در طی کردن سوگ نرمال، ناباوری مرگ و سوگ تأخیری را دربرداشت.
کلیدواژه‌ها
اختلال سوگ
مناسک سوگ
ویروس کرونا
تهران
بازماندگان

موضوعات

عنوان مقاله English

Investigating the experience of grief during coronavirus pandemic

نویسنده English

Akbar Talebpour
Associate Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Social Sciences and Economics , Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

This study examines experiences of grief during the COVID-19 pandemic using grounded theory to develop a paradigmatic model of COVID-19–related mourning and to generate an indigenous theoretical framework. The research addresses four core issues: forms of COVID-19 mourning rituals, the functions of these rituals, changes in mourning practices during the pandemic, and the consequences of delayed grief among survivors based on their lived experiences. Data were collected through semi-structured interviews with 50 individuals who experienced the loss of a relative during the COVID-19 pandemic; interviews continued until theoretical saturation was achieved. Data analysis was conducted using MAXQDA software. The findings indicate that the spread of the coronavirus and the enforcement of social distancing functioned as causal and intervening conditions shaping pandemic mourning. Limitations on traditional mourning ceremonies, shortened rituals, and the inability to perform religious burial rites emerged as contextual conditions contributing to the central phenomenon of COVID-19 mourning. In response, individuals adopted strategies such as online mourning, holding small ceremonies limited to close family members, refraining from distributing alms, and avoiding mosque-based rituals. These strategies resulted in incomplete mourning practices, disruption of the grieving process, and feelings of loneliness, ultimately leading to complicated and unexpressed grief. While pandemic mourning practices reduced the financial costs of ceremonies, they also produced negative outcomes, including the inability to undergo normative mourning processes and the emergence of delayed grief.

کلیدواژه‌ها English

Grief experience
theoretical saturation
coronavirus
Tehran
survivors
اسماعیل‌پور، خلیل؛ بخشعلی‌زاده ‌مرادی، شهناز (۱۳۹۳). شدت واکنش‌های سوگ ناشی از فوت خویشاوندان درجه یک. فصلنامه روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران. ۲۰ (۴) :۳۶۳-۳۷۱.
الهامی، فاطمه؛ میرشکار، راضیه (۱۳۹۸). اَرده‌خوانی و کاربردهای آن در آیین سوگواری سیستان. دوماه‌نامه فرهنگ و ادبیات عامه، ۷(۲۹)، ۱-۲۳.
ایمان، محمدتقی (۱۳۹۱). روش‌شناسی تحقیقات کیفی، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بهار، مهری؛ جبارپور، فائزه (۱۴۰۰). تغییرات آیین‌های سوگواریِ متوفی پس از کرونا و ارزیابی تاثیرات آن بر صاحبان عزا. دوفصلنامه دین و ارتباطات، 28(59)، 90-67.
 Doi: 10.30497/rc.2021.75811
پناهی، سهیلا؛ عطایی‌فر، ربابه؛ بهرامی هیدجی، مریم؛ هواسی سومار، ناهید؛ تاجری، بیوک (۱۴۰۲). بررسی اثربخشی روان‌درمانی معنوی چندبُعدی بر تجربۀ سوگ و شدت سوگ در بازماندگان متوفیان ناشی از کووید ۱۹. فصلنامه پژوهش در دین و سلامت، ۹(۱)، ۱۳۴–۱۴۹.
https://doi.org/10.22037/jrrh.v9i1.40846
جوادی، سیدمحمدحسین؛ سجادیان، مریم (۱۳۹۹). پاندمی کرونا ویروس عاملی برای سوگ تأخیری در بازماندگان: نامه به سردبیر. دوماه‌نامه دانشگاه علوم پزشکی اراک، ۲۳(۱)، ۲-۷.
دانشمند، مژگان؛ ثابت، مهرداد؛ وزیری، کاترین (۱۴۰۳). مدل‌یابی ساختاری پیش‌بینی سوگ پیچیده پایدار در میان افراد سوگوار ناشی از کرونا بر اساس کیفیت روابط ابژه با تمرکز بر نقش واسطه‌ای نشخوار خشم و احساس تنهایی. فصلنامه پژوهش‌های نوین روانشناختی، 19(73), 252-260.
doi: 10.22034/jmpr.2023.56675.5597
زارع، حسین و ثابتی، آزاده (۱۴۰۲). پیش‌بینی سوگ پیچیده بر اساس انعطاف‌پذیری شناختی با نقش میانجی تنظیم شناختی هیجان در بازماندگان کووید ۱۹. فصلنامه روانشناسی سلامت، ۱۲(۴۷)، ۱۳۳-۱۴۴. doi: 10.30473/hpj.2024.66452.5705
شاکریان، عطا؛ مردی، نشمیل (۱۴۰۳). پیش‌بینی واکنش به سوگ بر اساس عمل به باورهای دینی و معناجویی در افراد داغ‌دیده بر اثر کووید ۱۹. فصلنامه پژوهش در دین و سلامت، ۱۰(۱), ۱۱۰–۱۲۱. https://doi.org/10.22037/jrrh.v10i1.39299
شاهد حق‌قدم، هاله؛ فتحی آشتیانی، علی؛ راه نجات، امیر محسن؛ احمدی طهورسلطانی، محسن؛ تقوا، ارسیا؛ ابراهیمی، محمدرضا (۱۳۹۹). پیامدها و مداخلات روان‌شناختی در پاندمی کووید-۱۹: مطالعه مروری. فصلنامه طب دریا، ۲ (۱)، ۱-۱۱.
طالب‌پور، اکبر؛ بیرانوند، معصومه (۱۴۰۱). مطالعه کیفی پیامدهای تجرد قطعی دختران. فصلنامه مطالعات زن و خانواده، ۱۰(۱)، ۱۰-۳۵. doi: 10.22051/jwfs.2022.38040.2783
فراهتی، مهرزاد (۱۳۹۹). پیامدهای روان‌شناختی شیوع ویروس کرونا در جامعه. فصلنامه ارزیابی تاثیرات اجتماعی، ۱(۲)، ۲۰۷-۲۲۵.
کیانی، محسن؛ هاشمی‌نسب، فخرالسادات (۱۳۹۹). مطالعۀ پدیدارشناسی آیین سوگواری در مرگ‌های ناشی از ویروس کرونا. فصلنامه مطالعات اجتماعی ایران، ۱۴(۴)، ۱۰۶-۱۲۷.
مسکوب، شاهرخ (۱۳۵۰). سوگ سیاوش در مرگ و رستاخیز. تهران: خوارزمی.
مومنی، جواد؛ سحاب‌نگاه، سجاد (۱۳۹۹). مروری بر سوگ: پیچیدگی‌های سوگ در طی شیوع کوید ۱۹. نوید نو، ۲۳(ویژه نامه)، ۵۱-۶۴.
وکیلی، فریباسادات؛ خالقی‌پور، شهناز؛ رضایی، علی‌محمد (۱۴۰۳). اثربخشی درمان پردازش‌ شناختی بر حافظۀ ‌سرگذشتی و تجربۀ ‌سوگ در بازماندگان کرونا دارای استرس ‌پس ‌از‌ سانحه. فصلنامه علوم روانشناختی. ۲۳(۱۳۹):۲۴۶-۲۳۱.
ولدبیگی، اقبال؛ زاهدی اصل، محمد؛ عادلیان، حمیده (۱۴۰۲). واکاوی ابعاد اجتماعی سوگ در دوره کووید ۱۹: یک مرور نظام‌مند. پژوهش‌نامه مددکاری اجتماعی، ۱۰(۳۷)، ۷۹-۱۲۸.
 doi: 10.22054/rjsw.2024.74354.686
Brooks, S. K., Webster, R. K., Smith, L. E., Woodland, L., Wessely, S., Greenberg, N., & Rubin, G. J. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence. The lancet, 395(10227), 912-920.
Diolaiuti, F., Marazziti, D., Beatino, M. F., Mucci, F., & Pozza, A. (2021). Impact and consequences of COVID-19 pandemic on complicated grief and persistent complex bereavement disorder. Psychiatry Research, 300, 113916.
Doka, K. J. (2014). Living with grief: after sudden loss suicide, homicide, accident, heart attack, stroke. Taylor & Francis.
Dong L, Bouey J. (2020).Public Mental Health Crisis during COVID-19 Pandemic, China. Emerg Infect Dis. 2020 Jul;26(7):1616-1618. doi: 10.3201/eid2607.200407. Epub 2020 Jun 21. PMID: 32202993; PMCID: PMC7323564.
Howarth, R. (2011). Promoting the adjustment of parentally bereaved children. Journal of Mental Health Counseling, 33(1), 21-32.
Huang Y, Zhao N.(2020). Generalized anxiety disorder, depressive symptoms and sleep quality during COVID-19 outbreak in China: a web-based cross-sectional survey. Psychiatry Res. 2020 Jun;288:112954. doi: 10.1016/j.psychres.2020.112954. Epub 2020 Apr 12. Erratum in: Psychiatry Res. 2021 May;299:113803. doi: 10.1016/j.psychres.2021.113803. PMID: 32325383; PMCID: PMC7152913.
Joaquim, R. M., Pinto, A. L., Guatimosim, R. F., de Paula, J. J., Costa, D. S., Diaz, A. P., ... & Malloy-Diniz, L. F. (2021).Bereavement and psychological distress during COVID-19 pandemics: The impact of death experience on mental health. Current Research in Behavioral Sciences, 2, 100019.
Kanzaria, H. K., Probst, M. A., & Hsia, R. Y. (2016). Emergency department death rates dropped by nearly 50 percent, 1997–2011. Health Affairs, 35(7), 1303-1308.
Killikelly, C., Smid, G. E., Wagner, B., & Boelen, P. A. (2021). Responding to the new International Classification of Diseases-11 prolonged grief disorder during the COVID-19 pandemic: a new bereavement network and three-tiered model of care. Public Health, 191, 85-90.
Kübler-Ross, E., & Kessler, D. (2014). On grief and grieving: Finding the meaning of grief through the five stages of loss. Simon and Schuster Publication.
Martinson, I. M., Lee, H. O., & Kim, S. (2000). Culturally based interventions for families whose child dies. Illness, Crisis & Loss, 8(1), 17-31.
Rocha, A., & Almeida, F. (2021). Mental health innovative solutions in the context of the COVID-19 pandemic. Journal of Science and Technology Policy Management.  15 (4): 663–681.
Tofthagen CS, Kip K, Witt A, McMillan SC.(2017). Complicated Grief: Risk Factors, Interventions, and Resources for Oncology Nurses. Clin J Oncol Nurs. 2017 Jun 1;21(3):331-337. doi: 10.1188/17.CJON.331-337. PMID: 28524889.
نامه انسان‌شناسی
دوره 21، شماره 39
پاییز و زمستان ۱۴۰۳
بهمن 1403
صفحه 233-259