نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

جنسیت و فضا در معماری تاریخی بر پایه نگاره‌های ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین سلطان زاده 1
احسان سلطان زاده 2
1 استاد گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران ( نویسنده مسئول).
2 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران.
10.22034/jasi.2026.733661
چکیده
اطلاعات موجود درباره چگونگی استفاده از فضاهای معماری به‌ویژه درباره نحوه استفاده جنسیتی از فضاهای معماری بسیار اندک است و به سبب آن‌که نقاشی به‌صورت واقع‌گرا در ایران معمول نبوده است، درباره کاربرد بعضی از فضاها اطلاعات اندکی وجود دارد. پرسش پژوهش حاضر چنین است: جنسیت چه نقشی در تفکیک فیزیکی یا غیرملموس فضاهای معماری و نحوه استقرار افراد داشته است؟ مبانی نظری پژوهش بر این پایه استوار است که روابط اجتماعی، فرهنگی، آیینی و امنیت موجب می‌شد تا جنسیت در چگونگی استفاده از بعضی فضاهای معماری و شهری و نحوه استقرار افراد در آن‌ها در گذشته نقش داشته باشد. این پژوهش از نظر داده‌ها از نوع پژوهش‌های کیفی است و از نظر قلمرو زمانی، تاریخی است و از روش تحقیق تفسیری-تاریخی وتوصیفی و تطبیقی استفاده شده است. همچنین جامعه آماری، شماری از نقاشی‌های تاریخی تا اواسط دوره صفوی است که افراد در فضاهای معماری در آن‌ها نشان داده شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جنسیت موجب تمایز، عرصه‌بندی و تفکیک بعضی از فضاها به‌صورت‌های متفاوت کالبدی یا با فاصله یا توسط صفحه‌های قابل جابجایی می‌شد. این تمایز و تفکیک بر پایه الگوهای رفتاری و دیدگاه‌های فرهنگی، آیینی و امنیت برای فعالیت‌ها و تجمع‌های گوناگون و برای تسهیل انجام فعالیت‌ها بود. آنچه از نگاره‌ها استنتاج می‌شود کمابیش با شواهد موجود و تاریخی انطباق دارد.
کلیدواژه‌ها
جنسیت و فضا
فضا در نگاره‌های ایرانی
فضاهای زنانه
فضاهای مردانه
فضاهای خانوادگی
عرصه‌بندی فضا

موضوعات

عنوان مقاله English

Gender and Space in Historical Architecture Based on Iranian Paintings

نویسندگان English

Hossein Soltanzadeh 1
Ehsan Soltanzadeh 2
1 Professor in Architecture, Azad University of Tehran, Iran.
2 Master of Architecture student, Tehran University of Arts, Tehran, Iran.
چکیده English

There is limited information on the use of architectural spaces in Iran, particularly regarding their gendered organization. The scarcity of realistic paintings further complicates efforts to trace gender-specific spatial arrangements in domestic life. This study examines how gender considerations structured domestic space in the mid-Safavid period through an analysis of available paintings from the era. The theoretical framework is based on the premise that social, cultural, ritual, and security relations shaped the gendered distribution of space. The research adopts a qualitative historical approach, employing interpretive and comparative methods. The findings indicate that gender concerns resulted in spatial differentiation through distance or removable partitions, depending on functional, ritual, and security considerations. These findings are cross-checked against historical evidence, and the interpretations derived from the images are largely consistent with existing historical sources.

کلیدواژه‌ها English

gender and space
space in Iranian paintings
women's spaces
men's spaces
arena of space
آریان، قمر (۱۳۸۲)، کمال‌الدین بهزاد. تهران: هیرمند.
بلر، شیلا (۱۳۹۴)، واکاوی نسخه دیوان خواجوی کرمانی، ترجمه مهدی حسینی، تهران: فرهنگستان هنر.
بیهقی، ابوالفضل (۱۳۵۶)، تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض، چ دوم، مشهد: دانشگاه فردوسی.
جانی پور،بهروز؛ محمدی،نیلوفر و رضایی میر قاپد، گلشن. (۱۳۹۹). همگرایی معماری ایرانی با هنر نگارگری، ماهنامه باغ نظر. ۱۷(۹۰)،۸۱-۹۲.
حسینی، سید امیر؛ انصاری، حمیدرضا؛ فروتن، منوچهر؛ فتحی، شهاب‌الدین (۱۴۰۱). شیوه‌های بازنمایی معماری در نگاره‌های ایرانی. فصلنامه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی. ۲۷(۴): ۲۷-۳۸.
حسینی‌راد، عبدالمجید و دیگران (۱۳۸۴)، شاهکارهای نگارگری ایران، تهران: موزه هنرهای معاصر.
دیاکونف، ا.م (۱۳۵۱)، اشکانیان، ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام.
زکی، محمدحسن (۱۳۵۶)، نقاشی در ایران، ترجمه ابوالقاسم سحاب، چ سوم، تهران: سحاب.
سلطان‌زاده، حسین (۱۳۶۴)، تاریخ مدارس ایران، تهران: آگاه.
سلطان‌زاده، حسین (۱۳۷۷)، معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
کورکیان، ا، م،سیکر، ژ، پ، (۱۳۷۷)، باغ‌های خیال، ترجمه پرویز مرزبان، تهران: فرزان.
کولمان، دورته (۱۳۹۶)، فضا، قدرت، تمایز، ترجمه نصیر زرین‌پناه، تهران: نشر نظر.
گرابار، الگ (۱۳۸۳)، مروری بر نگارگری ایرانی، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران: فرهنگستان هنر.
گری، بازیل (۱۳۶۹)، نقاشی ایران، ترجمه عربعلی شروه، تهران: عصر جدید.
عبدی‌بیگ، خواجه زین‌العابدین علی (1974)، دوحه الازهار، تصحیح علی مینایی تبریزی و ابوالفضل رحیموف، مسکو: انتشارات دانش.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۵۴)، شاهنامه فردوسی، به تصحیح محمد رمضانی، چاپ دوم، تهران: خاور.
وامقی، ایرج (۱۳۷۸)، نوشته‌های مانی و مانویان، تهران: حوزه هنری.
 
Adamova, Adel T. and Bayani, Manijeh. (2015). Persian Painting, Kuwait: Thames and Hudson.
Bahri, Ebadollah. (1996). Behzad, Master of Persian Painting, London: B.Tauri Publications.
Cieraad, Irene. (2006). At Home, An Anthropology of Domestic Space, New York: Syracuse University Press.
Gifford, Robert. (1987). Environmental Psychology Principles and Practice, Boston: Allyn and Bacon.
Hershberg, Robert. G. (1980), A Study of meaning and architecture, in: Meaning and Behavior in the Built Environment, Brodbent, Richard Bund and Tomas Liorens, John Eiley and Sons, p.p: 21-41.
Hillenbrand, Robert. (1994). Islamic Architecture, Form, Function and Meaning. Edinburgh University Press.
Soucek,Savat. (2000). A History of Inner Asia, Cambridge University Press.
Welsh, Stuart. Cary. (1976). Persian Manuscripts. London: George Braziller,Inc.
نامه انسان‌شناسی
دوره 21، شماره 39
پاییز و زمستان ۱۴۰۳
بهمن 1403
صفحه 173-202