نامه انسان‌شناسی

نامه انسان‌شناسی

شکل‌گیری هویت دانشجویی در آموزش عالی ایران پس از انقلاب: واکاوی ادراک استادان پیشکسوت ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مطالعات علم و فناوری، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
3 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر، واکاوی ادراک استادان پیشکسوت از نحوۀ شکل‏گیری و دگرگونی هویت دانشجویی در آموزش عالی ایران پس از انقلاب اسلامی است. ازآنجاکه مدل منسجمی در این زمینه گزارش نشده بود، پژوهش با رویکرد کیفی و روش نظریۀ داده‌بنیاد انجام شد. مشارکت‏کنندگان شامل ۱۲ نفر از استادان دانشگاه‏های ایران بودند که تجربۀ دانشجویی پیش از انقلاب داشته و اکنون به‌عنوان عضو هیئت علمی فعالیت می‏کنند. نمونه‌گیری به‏شیوۀ نظری انجام شد و گردآوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته ادامه یافت. داده‌ها با کدگذاری باز، محوری، و انتخابی تحلیل شدند و مدل مفهومی استخراج شد. یافته‌ها نشان داد از دیدگاه مشارکت‏کنندگان، هویت دانشجویی پس از انقلاب در ابعاد فردی، اجتماعی، سیاسی، دینی، و حرفه‌ای بازتعریف شده و تحت‏تأثیر زمینه‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی معاصر قرار دارد. در مدل برساخته، فضای سیاسی حاکم بر آموزش عالی و فضای حاکم بر نهاد علم به‌عنوان عوامل علّی و عوامل خانوادگی و عوامل اقتصادی/بازار کار به‌عنوان عوامل مداخله‏گر برجسته شدند. همچنین، از منظر مشارکت‏کنندگان، راهبردهای پیشنهادی برای بهبود هویت دانشجویی شامل واقع‏بینی و توجه به مسائل روز، حرفه‌ای‌سازی هویت از طریق تعاملات علمی، نگاه سیستمی به نظام آموزشی، و کاهش دغدغه‏های مالی دانشجویان است. این چهارچوب برآمده از ادراک استادان پیشکسوت است و می‏تواند در پژوهش‏های بعدی با تمرکز بر تجربۀ زیستۀ دانشجویان و/یا پیمایش، اعتبارسنجی و تکمیل شود. درنهایت، پیامدهای هویت دانشجویی در سه سطح فردی، سازمانی (دانشگاهی)، و ملی صورت‌بندی شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Formation of Student Identity in the Iran Higher Education after the Revolution: An Analysis of the Perceptions of Veteran Iranian Professors

نویسندگان English

Hamid Heydari 1
sirus mansoori 2
ahmad biglari 3
1 Assistant Professor, Department of Science and Technology Studies, Institute of Cultural and Social Studies, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Educational Sciences, Arak University, Arak, Iran
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

The present study aims to explore senior faculty members’ perceptions of the formation and transformation of student identity in Iranian higher education after the Islamic Revolution. Given the lack of an integrated model in this area, the study was conducted using a qualitative approach and grounded theory methodology. The participants consisted of 12 senior faculty members from Iranian universities who had experienced university life prior to the Revolution and are currently serving as academic staff. Theoretical sampling was employed, and data were collected through semi-structured interviews until theoretical saturation was achieved. Data were analyzed through open, axial, and selective coding, leading to the development of a conceptual model. The findings indicate that, from the participants’ perspectives, student identity in the post-revolutionary period has been redefined across individual, social, political, religious, and professional dimensions and has been shaped by contemporary political, economic, and social contexts. In the resulting model, the political climate governing higher education and the dominant conditions of the academic system emerged as causal factors, while family-related factors and economic and labor-market conditions functioned as intervening variables. Furthermore, from the participants’ viewpoint, proposed strategies for enhancing student identity include realistic engagement with contemporary issues, professionalization of identity through academic interactions, a systemic approach to the educational system, and the reduction of students’ financial concerns. This framework, derived from senior faculty members’ perceptions, may be validated and extended in future research through studies focusing on students’ lived experiences and/or survey-based investigations. Finally, the consequences of student identity were conceptualized at individual, organizational (university), and national levels.

کلیدواژه‌ها English

university
student identity
post-revolutionary student
elements of identity
social identity
احمدی، سلیمان؛ باقری، فاطمه؛ احمری طهران، هدی (1403). تبیین تجارب زیسته هویت حرفه‏ای دانشجویان و دانش‏آموختگان رشتۀ آموزش پزشکی. مجلۀ دانشگاه علوم پزشکی قم، 18، 1-12.
انصاری، محمدرضا؛ کاظمی پور، شهلا؛ و علی‏محسنی، رضا (1400). مطالعۀ جامعه‏شناختی هویت مدرن و دینی دانشجویان (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه تهران)، فصلنامه مطالعات تحقیقات اجتماعی در ایران. 10(3)، 949-973.
حسن‏زاده، سعید، رهبر قاضی، محمودرضا؛ و گودرزی، مهناز (1399). واکاوی نقش هویت دینی در گرایش افراد به محافظه‏کاری سیاسی، اقتصادی و فرهنگی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه‏های اصفهان). فصلنامه مطالعات بین‏رشته‏ای دانش راهبردی، 10(4)، 121-144.
رحمانی، جبار و طیبی‏نیا، مهری (1397). فرایند تحول هویت اجتماعی زنان در تجربۀ گفتمانی نهاد دانشگاه (مورد مطالعه:زنان متأهل، شاغل و دانشجو). فصلنامه جامعه‏شناسی نهادهای اجتماعی. 5(11)، 123-151.
رضایی، احمد؛ منصوری، سیروس؛ و عابدینی، میمنت (1390). جایگاه برنامۀ درسی دانشگاهی در تقویت هویت ملی دانشجویان. فصلنامۀ مطالعات ملی، 12(1)، 53-71.
زارع، بیژن و ریکی، یاسر (1401). مطالعۀ تطبیقی عوامل مؤثر بر هویت اجتماعی دانشجویان (با تأکید بر سبک زندگی و طبقۀ اجتماعی) در دانشگاه‏های زابل و خوارزمی. فصلنامه جامعه‏شناسی سبک زندگی، 8(19)، 144-110.
زارعی متین، حسن و توره، ناصر (1386). دانشگاه و هویت دانشجویی. نشریۀ دانشگاه آزاد اسلامی، 11(3)، 94-77.
سبزه‏ای، محمدتقی؛ مرداخانی، همایون؛ و مصطفی، شیما (1400). برداشت‏های نسلی از هویت نزد تحصیل کرده‏های کرمانشاه. فصلنامه پژوهش‏های جامعه‏شناسی معاصر. 10(18)، 269-302.
سلگی، محمد و پیرخائفی، علیرضا (1400). سنجش وضعیت توزیع و ارتباط منزلت‏های هویت فرد و اجتماعی در میان دانشجویان دانشگاه‏های تهران. فصلنامه پژوهش‏های روان‏شناسی اجتماعی. 11(44)، 123-144.
شیردل، الهام (1403). برساخت هویت قومی در دانشجویان دختر دانشگاه سیستان‏وبلوچستان. فصلنامه جامعه‏پژوهی فرهنگی. 15(4). ۲۰۱-۲۳۹.
صدیقی ارفعی، فریبرز؛ گنجی، محمد؛ یزدانی ورزنه، محمدجواد؛ نادی راوندی، مریم (1400). رابطۀ سبک‏های هویت با جهت گیری مذهبی در دانشجویان. فصلنامه جامعه‏شناسی کاربردی، 32(1)، 1-22.
فرجی هارمی، سمیه؛ خدامی، علیرضا؛ کریمی، مجیدرضا (1401). بررسی رابطۀ اینترنت و گرایش به هویت ملی در بین دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی شیراز. فصلنامه پژوهش‏های سیاسی و بین‏المللی، 13(51)، 118-103.
قاسمی، وحید؛ عدلی‏پور، صمد؛ میر محمدتبار دیوکلائی، سیداحمد (1392). رابطۀ هویت دینی و اعتماد اجتماعی در بین دانشجویان دانشگاه مازندران. فصلنامه دین و ارتباطات. 20(44)، 73-99.
قربانی، مریم؛ مسعودنیار، حسین؛ و آقاحسینی، علیرضا (1401). تجزیه و تحلیل دلایل تضاد میان فکر و رفتار سیاسی ایرانیان؛ بررسی موردی دانشجویان دانشگاه اصفهان. پژوهشنامۀ علوم سیاسی، 17(2)، 128-87.
لایقی، میترا و نوه ابراهیم، عبدالرحیم (1391). بررسی رابطۀ فرهنگ دانشگاهی با هویت دانشجویی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات. مجلۀ روان‏شناسی تربیتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تنکابن. 3(4)، 21-9.
محمدی، مهدی؛ ناصری جهرمی، رضا؛ میرغفای، فاطمه؛ خادمی، سولماز؛ طاهری، فروزان؛ صیدی، مریم (1400). طراحی چهارچوب شناخت هویت حرفه‏ای دانشجویان پزشکی براساس برنامۀ درسی پنهان: رویکرد فراترکیب. فصلنامه پژوهش در برنامه‏ریزی درسی، 18(42، 21-34.
محمدتبار، سیداحمد (1404). مطالعه کیفی دلایل و پیامدهای فرسایش هویت دینی و ملی در دانش‌آموزان، فصلنامه مطالعات راهبرد فرهنگ، 5(4).
مصباحی مقدم، ساعده؛ تنهایی، حسین ابوالحسن؛ شکربیگی، عالیه (1401). تعامل مطالبه‏گری اجتماعی و هویت ملی جامعۀ ایرانی در میان دانشجویان. فصلنامه فرهنگ در دانشگاه اسلامی. 12(3)، 450-480.
نجف‏پور، سارا؛ تدین راد، علی (1400). بررسی تطبیقی اثرگذاری نهادهای جامعه‏پذیرکننده بر فرهنگ سیاسی جوانان (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه شهید چمران اهواز). فصلنامه مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 20(54)، 319-336.
نیازی، محسن و شفائی مقدم، الهام (1398). تبیین رابطۀ جامعه‏پذیری علمی و شکل‏گیری هویت دانشجویی. فصلنامه پژوهش و برنامه‏ریزی در آموزش عالی، 25(4)، 53-72.
 
Ajjawi, R., Gravett, K., & O’Shea, S. (2023). The politics of student belonging: identity and purpose. Teaching in Higher Education, 30(4): 791-804.
Astin, A. W. (1984). Student involvement: A developmental theory for higher education. Journal of College Student Personnel, 25(4), 297–308.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood Press.
Burke, P. J., & Stets, J. E. (2009). Identity theory. Oxford University Press.
Graddy-Reed, A., Lanahan, L., & D’Agostino, J. (2021). Training across the academy: The impact of R&D funding on graduate students. Research Policy, 50(5), 104224.
Heaven. P. C. L. (1994). Contemporary Adolescence, a social Psychological approach. South Melbourne: Macmillan Educational.
Hori, Y., Sugihara, Y., & Wei, L. (2024). Liquid Crystals: A Phenomenological Approach to Complexity of University Students' Identity Formation through Translanguaging Perspective. Applied Linguistics, 46(1): 1-15
McCloud, T., & Bann, D. (2019). Financial stress and mental health among higher education students in the UK up to 2018: Rapid review of evidence. Journal of Epidemiology and Community Health, 73(10), 977–984. https://doi.org/10.1136/jech-2019-212154
Ng, H.K.Y., Chen, S.X., Ng, J.C.K. et al. (2023). Does having multiple identities predict life satisfaction? Holistic thinking as a condition for achieving integrated self-concept. Curr Psychology. 42, 789–799. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01477-1
Norval, Aletra J. (2003). The Politics of Ethnicity and Identity. in: Cambridge Dictionary of Sociology, Cambridge: Cambridge University Press.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.
Tinto, V. (1993). Leaving college: Rethinking the causes and cures of student attrition (2nd ed.). University of Chicago Press.
Tomlinson, M., & Jackson, D. (2021). Professional identity formation in contemporary higher education students. Studies in Higher Education, 46(4), 885–900.
Van Leeuwen, T. (2021). Multimodality and identity. London: Routledge.